Werelden waarin chimpansees beurshandelaar kunnen worden. Zebra’s in de straten van New York. En kleurrijke kwallen die boven de stad zweven. Vooruit, fotografie is het niet, maar is dat erg? Conceptueel kunstenaar Phillip Toledano ziet kunstmatige intelligentie vooral als een verrijking.
Zijn beelden zijn afwisselend grimmig, grappig, verontrustend en ontroerend, en zweven altijd boven de werkelijkheid. ‘Historical surrealism’ noemt conceptueel kunstenaar Phillip Toledano (55) zijn verbeelding van Manhattan dat is overspoeld door een tsunami, van een vrouw wier haar spontaan vlam heeft gevat, van twee massieve worstelaars wier armen met elkaar zijn vergroeid, zodat ze voor de rest van hun leven in die gevechtshouding zijn gevangen. Noem het droomgezichten die de realiteit zijn ontstegen en hun eigen leven leiden, in het naoorlogse tijdsgewricht.
Ze lijken het meest op nieuwsfoto’s uit de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw, een tijd waarin lezers nog onvoorwaardelijk geloof hechtten aan het werkelijkheidsgehalte van de informatie die kranten hun voorschotelden. Maar de beelden die de Engelse, in New York woonachtige Toledano samenbracht in zijn boek Another America zijn onder zijn hand drastisch getransformeerd.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over fotografie en is tv-recensent.
De mode in het straatbeeld, de automodellen, de coulissen en het decor van de metropool zijn overduidelijk van meer dan een halve eeuw geleden, maar de scherpte en vooral de heldere kleuren (die destijds in kranten nog niet werden afgedrukt) verraden een hedendaagse touch. Om nog maar te zwijgen van de apen in driedelig pak, de zeppelin laverend tussen de wolkenkrabbers, de wolven en de grazende bizons in de straten, de zwarte man die, na de tsunami, zich op de rug van een zebra door de ondergelopen stad verplaatst. Steeds zet Toledano ons op het verkeerde been: goh, het zou kunnen..., maar tegelijk beseffen we: nee, dit kan niet waar zijn.
De onbalans tussen wat we waarnemen – eventjes voor waar willen aannemen – en het gezonde verstand dat het surrealisme direct ontkent: dat is het korte mentale evenwichtsverlies dat Toledano met zijn werk wil bewerkstelligen. We denken dat hij ons foto’s voorschotelt, maar dat zijn het niet, ze lijken er alleen maar op. We zien New Yorkers die zich tijdens een grieppandemie tegen het virus wapenen met een ruimtehelm die lijkt op een vissenkom: bedrieglijk echt, maar nee, natuurlijk volslagen onzin.
Toledano creëerde Another America met behulp van kunstmatige intelligentie, oftewel AI. Het oneindig veel besproken, met angst, beven, wantrouwen en woede afgeweerde en tegelijk met reikhalzend verlangen en gretige nieuwsgierigheid verwelkomde digitale fenomeen dat onze levens op zijn kop gaat zetten. Dat onze computers tot zelfdenkende slimmerds omvormt, al ons saaie werk overneemt en de medische wetenschap met diagnoses en precisie-ingrepen naar een ongekend niveau tilt.
Het is nog maar ruim een jaar geleden dat Toledano zelf kennismaakte met AI. 45 jaar lang was fotografie het medium waarmee hij zijn conceptuele ideeën verbeeldde, totdat hij in april 2023 een ingeving kreeg die niet met de camera te verwezenlijken was: stel dat hij ex-president Donald Trump kon tonen als een doodgewone New Yorker. Wit T-shirt, werkbroek, plastic tasjes in de handen, slenterend op straat. Als slager, als onopvallende passagier met een hoodie op in de metro, of als goeiig ogende politieagent. Toledano voedde de AI-tool op zijn smartphone met steekwoorden en beleefde naar eigen zeggen een openbaring. Opeens zag hij door die levensechte Trump op het schermpje hoe hij ‘de geschiedenis opnieuw kan uitvinden’.
‘Ik werkte al een tijd aan een project over samenzweringstheorieën en dacht veel na over hoe die in de Verenigde Staten steeds meer mensen in hun greep houden’, zegt Toledano. ‘Met AI kunnen we de werkelijkheid oneindig elastisch maken en elke leugen met visueel overtuigend bewijs ondersteunen. Dus toen ik zag hoe ik Trump kon veranderen in een gewone New Yorker, dacht ik: laat ik het New York van de jaren veertig en vijftig met AI heruitvinden.’
Zoals gezegd: met fotografie heeft zijn werk niets te maken, ook al refereert het eraan. ‘Het werken met AI lijkt op het schrijven van een boek, of het maken van een film. Ik moet de wereld die ik schep bevolken, nadenken over de tragedies en drama’s die de bewoners meemaken. Hoe ze gekleed zijn, wat hun gezichtsuitdrukking en hun houding zijn. Bepalen hoe het licht ’s ochtends valt, of de straten droog zijn of nat van de regen.’ Het is geen fotografie, maar zijn jarenlange ervaring daarin helpt hem natuurlijk enorm en onderscheidt zijn werk van dat van de middelmaat die alom aanwezig is in de wereld van AI.
Het liefst omschrijft Toledano AI als een ‘zeer getalenteerd maar stomdronken persoon’. Getalenteerd vanwege de manier waarop het overweldigende beelden genereert met zijn commando’s. En dronken vanwege de absurde wijze waarop het soms faliekant naast de bedoeling van de kunstenaar grijpt. ‘In het gesprek met AI merk je steeds dat het niet denkt als een mens. Hoe formuleer je iets, in welke volgorde plaats je de woorden: dat maakt veel uit bij zijn interpretatie.’ Tegelijk maakt die onvoorspelbaarheid deel uit van de aantrekkingskracht van AI: ‘Het is opwindend, want de resultaten zijn door die misverstanden vaak geweldig.’
Veel mensen voorzien dat door AI het onderscheid tussen waarheid en leugen definitief verdwijnt, maar dat weerhoudt Toledano er geenszins van de nieuwe digitale technieken te omarmen. ‘Niemand weet precies hoe het zich zal ontwikkelen, maar ik weet wel dat ik als kunstenaar de opdracht heb nieuwsgierig te zijn en de mogelijkheden te onderzoeken.’
De critici die roepen dat wat hij doet geen fotografie is, geeft hij grif gelijk. Maar bij de woede die AI oproept, plaatst hij wel vraagtekens. ‘Toen de fotografie rond 1840 was ontdekt, riepen kunstschilders in koor: fotografie is geen kunst.’ In de jaren zeventig van de vorige eeuw fulmineerden fotografen die zwoeren bij zwart-wit tegen de kleurenfoto’s van William Eggleston (de eerste kleurenfoto’s die werden geëxposeerd, nota bene in het toonaangevende Moma in New York). Fotografen waren woest op de introductie van digitale fotografie, die de plaats innam van film. En ze hebben zich lang gekeerd tegen Photoshop. Ik hoorde collega’s heel vaak roepen: ik ga nooit op Instagram, dat is niet serieus te nemen. Maar intussen hebben ze allemaal een account.’
Terwijl de wereld zich verbaast of laat verbijsteren door AI, en dictators en de commercie trachten het naar hun dwingende hand te zetten, vist Toledano verder in ‘de kleine vijver’ die hij zichzelf als kunstenaar heeft toebedeeld. En gaat hij verder met het scheppen van werelden waarin chimpansees in kostuum beurshandelaar kunnen worden of eindigen als zwerver in de goot. Enorme, explosieve, kleurrijke kwallen boven de straten van Manhattan zweven. En wolkenkrabbers worden opgeslokt in een mysterieus zinkgat in Midtown. Onnavolgbaar, en toch dacht ik even bij dat zinkgat...
Phillip Toledano: Another America. Teksten John Kenney. L’Artiere, € 65.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant