Enorm loyaal, maar ook opportunistisch en ijdel – en in elk geval geen technocraat: wie is beoogd premier Dick Schoof volgens de mensen die al jaren met hem werken? En hoe verliep zijn route naar het Torentje?
Als Dick Schoof in 2018 voor het eerst als nieuwe AIVD-baas het pand in Zoetermeer betreedt, is zijn reputatie hem al vooruitgesneld. Hij staat bekend als ijdel, als ‘tricky Dicky’, een handige jongen die graag en veelvuldig in media verschijnt in zijn rol als terrorismecoördinator. Voor de oerdegelijke AIVD’ers is zo’n baas – die op zijn eerste dag arriveert in een gepantserde Audi – nogal wennen. Een ingewijde: ‘De AIVD is normaler dan het ministerie van Onderwijs, maar Schoof dacht dat-ie in een James Bond-omgeving terechtkwam.’
Ondanks de scepsis maakt Schoof – deze week voorgedragen als nieuwe premier – indruk in de eerste weken. Hij brengt frisse energie mee, is geïnteresseerd en kent op hoofdlijnen belangrijke dossiers. Bij de operationele kant zijn ze blij met hem: Schoof doet nergens moeilijk over. Toestemming voor het inzetten van bevoegdheden is zo geregeld. De lijnen naar Den Haag zijn kort. Ondergeschikten merken al snel dat hij benaderbaar is en feedback vraagt. Hij is intelligent en heeft humor. Een oud-collega: ‘Al maakte hij nooit grapjes over zichzelf.’
Zes jaar later valt op hoe zuur AIVD’ers reageren als de naam Schoof opnieuw valt. Zijn plotselinge vertrek na vijftien maanden, uitgelekt terwijl zijn medewerkers een kerstfeest vieren, heeft kwaad bloed gezet. Schoof weet in korte tijd uiteindelijk weinig draagvlak op te bouwen. Hij wil de naar binnen gekeerde AIVD veranderen, maar krijgt geen greep op enkele oude rotten die dat in de weg staan. Het verandertraject komt nooit van de grond. Een inlichtingenbron: ‘De frustratie daarover zat aan beide kanten, ook bij leden van het managementteam.’ Schoof kan in 2020 hoogste ambtenaar bij Justitie en Veiligheid worden, een functie die hij altijd heeft geambieerd, en vertrekt uit Zoetermeer.
Zijn tijd bij de AIVD is een waterscheiding: als secretaris-generaal bij Justitie komt Dick Schoof dichter bij de macht te staan, een plek waar hij zich comfortabeler voelt dan bij de AIVD. De laatste jaren is Schoof minder op de voorgrond getreden. Hij geeft de mensen onder hem ruimte en vertrouwen, zo klinkt het rond het ministerie. Eenmaal op zijn droomplek aanbeland, is hij meer dan in het verleden een teamspeler en verbinder geworden.
Vertrouwelingen en oud-collega’s roemen zijn politieke antenne, zijn loyaliteit aan bewindspersonen en zijn vermogen om zaken te regelen. Maar ze zien ook valkuilen opdoemen bij een premierschap. Schoof kan nog steeds ongedurig zijn en een kort lontje hebben. Een vertrouweling: ‘Hij kan overkomen als botte hork die overal overheen walst.’ Als hij niet kan hardlopen, zijn uitlaatklep en hobby, wordt hij chagrijnig. En z’n ego zit hem soms in de weg. Een AIVD’er: ‘Hij is nog ijdeler dan Ronald Plasterk.’
Schoof, afkomstig uit een groot katholiek gezin en opgeleid als planoloog, heeft in zijn carrière niet louter vrienden gemaakt. Hij is een politieke ambtenaar met geldingsdrang. Dat de afgelopen dagen de term ‘technocraat’ op hem is geplakt, is volgens mensen die met hem hebben gewerkt dan ook niet terecht. Hij maakt snel carrière. Eerst bij het ministerie van Justitie, daarna bij de IND en het ministerie van Binnenlandse Zaken, waar hij openbare orde onder zijn hoede heeft.
Wanneer de politie in 2010 van Binnenlandse Zaken naar Veiligheid en Justitie gaat, verhuist Schoof mee. Als schaduw van minister Opstelten (VVD) speelt hij een instrumentele rol bij de invoering van de Nationale Politie. Dat het plan door de Tweede en Eerste Kamer komt, is een politiek en ambtelijk huzarenstukje, al komt later de kritiek dat er ‘te veel, te snel’ is gegaan. Een politiebron: ‘Schoof was voorstander van de Nationale Politie en maakte ook handig gebruik van politieke houwdegen Opstelten.’
De oud-minister is nog steeds enthousiast over Schoof, die hij ‘enorm loyaal’ noemt. Opstelten: ‘Niet alleen richting mij als minister, maar ook richting zijn team. Dick gaat voor zijn mensen staan. En hij vertelde je als minister de waarheid. Hij durfde ook soms te zeggen: dit moet je niet doen.’ De topambtenaar is een van de weinige directeurs-generaal, beamen ook anderen, die ‘nee’ durft te verkopen aan politieke bazen. Dat heeft mede te maken met zijn feilloze politieke gevoel en overtuigingskracht. Opstelten: ‘Als hij binnenkomt, straalt er gezag uit. Dan is het meteen stil. Dat is belangrijk, want daarmee is een probleem vaak al bijna opgelost.’
Toch loopt Schoof in die periode zijn droombaan mis. Hij wil in 2012 hoogste ambtenaar op het ministerie van Veiligheid en Justitie worden, maar er is te veel weerstand. ‘Er waren inderdaad twijfels’, zegt een hoge ambtenaar uit die tijd. ‘Die hadden te maken met een zekere ijdelheid bij Schoof, misschien wel arrogantie.’ Hij wordt gezien als te weinig verbindend.
De ambtenaar ‘herpakte zich’ later als terrorismecoördinator, aldus deze voormalige collega. ‘Hij evolueerde van een spits die zelf op zoek is naar het scoren van een doelpunt naar meer een teamspeler’, zegt hoogleraar Paul ’t Hart, die Schoof na 2013 begeleidt in een klasje voor topambtenaren aan de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur, tegen de NOS.
Voor dit herpakken bij de NCTV is wel enig opportunisme nodig. Als de eerste plannen voor een nationaal coördinator terrorisme ontstaan, is Schoof, directeur-generaal bij Binnenlandse Zaken, mordicus tegen. Paul Abels, raadsadviseur bij de NCTV, die Schoof tevens sprak voor zijn boek Spionkoppen: ‘Hij voerde zelfs actief verzet.’
Niet louter om inhoudelijke redenen: Schoof heeft de radicaliseringsaanpak naar zijn ministerie toegetrokken en ziet dat bedreigd worden door een nieuw op te richten NCTV. Het is een rode draad in zijn carrière: waar hij komt, probeert hij zijn organisatie groter en belangrijker te maken. Niet zelden ten koste van anderen. Een ambtenaar: ‘Als je tot zijn inner circle behoort, zit je goed. Daarbuiten ben je minder veilig – daar komt zijn bijnaam tricky Dicky vandaan.’ Een ander, die jarenlang met hem samenwerkte, formuleert het subtieler: ‘Als je het goed met hem kunt vinden, is hij voorspelbaar en rechtlijnig. Hij weet op instinct wie hij in een organisatie aan zich moet binden.’
Als Schoof na nog een afwijzing – ook de post van secretaris-generaal op Defensie gaat aan hem voorbij – de kans krijgt zélf de nationaal terrorismecoördinator te worden, grijpt hij die mogelijkheid met beide handen aan. Tot ongeloof van Paul Abels. ‘Ja Paul, ik sta nu aan de andere kant’, krijgt die te horen. Abels: ‘Hij is een opportunist en een pragmaticus. Nadat hij de draai had gemaakt, ging hij voor de volle honderd procent voor de NCTV.’
Vast recept van Schoof daarbij: de zichtbaarheid van zijn nieuwe organisatie vergroten. De presentatie van het dreigingsbeeld, voorheen wereldkundig gemaakt middels een persbericht, gaat vanaf dat moment gepaard met een heuse persconferentie of televisieoptreden. Schoof is door verschillende nationale crises op een gegeven moment zó vaak in beeld, dat experts zich beginnen af te vragen wiens belang dat dient. Dat van de coördinator of de NCTV?
Tegelijk met de opkomst van het islamitisch terrorisme en de vluchtelingencrisis stort in 2014 vlucht MH17 neer. Abels: ‘Dat was zijn lakmoesproef. Schoof moest een goede crisisorganisatie optuigen.’ Daarvoor is samenwerking tussen departementen en een gedeelde strategie vereist. Geen sinecure in een land waar organisaties gewend zijn te concurreren en cultureel van elkaar verschillen.
‘Maar het lukte Schoof om als crisismanager partijen bij elkaar te krijgen’, zegt Abels. Opstelten: ‘Het was zijn taak en hij maakte het waar.’ Zelfs het delen van inlichtingen, waarmee AIVD en MIVD traditioneel zeer terughoudend zijn, komt bij de crisisorganisatie van de grond. Abels: ‘En Schoof slaagde erin om de minister-president naar het crisiscentrum te krijgen.’ Al helpt het dat Rutte de regie op dit dossier ook wil nemen. Schoof en hij ontwikkelen een goede verstandhouding.
Abels memoreert een typerend moment. Premier Rutte heeft na de ramp een telefonisch onderhoud met de Russische president Poetin. ‘Dat gesprek vond niet plaats in het Torentje, maar op de zevende etage van het ministerie.’ In een zijzaal van het nationale crisiscentrum. Abels: ‘Die plek heet sindsdien het Poetinzaaltje.’
In de nasleep van MH17 komt ook een andere karaktertrek van Schoof naar voren. Hij bemoeit zich nadrukkelijk met een kritisch evaluatierapport van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum naar de afhandeling van de crisis. ‘Dick donder’, typeren ambtenaren hem. Projectleider René Torenvlied zegt terugblikkend dat hij ondanks ‘grote druk’ onafhankelijk heeft kunnen opereren. Op verzoek van de Tweede Kamer wordt een overzicht gemaakt van de ‘betrokkenheid’ vanuit de NCTV bij het onderzoek. Torenvlied: ‘Niet alles daarvan had ons bereikt. Daar stonden wij als wetenschappers wel even van te kijken.’
Als terrorismecoördinator zoekt Schoof nadrukkelijk naar mogelijkheden om méér te doen. Een vertrouweling: ‘Hij is geen wetshandhaver, hij heeft slechts oog voor het einddoel.’ In dat streven zoekt hij niet zelden de randen van de wet op.
In 2014 treedt Schoof naar voren om een kabinetsplan te verdedigen waarmee de paspoorten van jihadgangers met een dubbele nationaliteit zonder tussenkomst van de rechter afgepakt kunnen worden. Critici noemen het een aantasting van de rechtsstaat, maar volgens Schoof kan er soms niet gewacht worden op een rechterlijke uitspraak. De omstreden maatregel blijft juridisch overeind bij de Raad van State, al wordt de overheid in enkele gevallen teruggefloten vanwege een gebrek aan bewijs. Effectief worden er maar heel weinig paspoorten afgenomen.
Schoof verdedigt het plan in het AD, maar de NCTV-topman toont daarna vooral zijn onvrede over de eerste zin: ‘Schoof oogt eerder als een grijze ambtenaar dan als een keiharde terrorismebestrijder.’ Als hij iets níét is, is het een grijze ambtenaar, wil hij maar zeggen.
De band met Rutte blijft goed. Beide mannen zijn pragmatisch en praktisch ingesteld. Op Schoof kan de premier bouwen. ‘Waar is Dick?’, is een veelgehoorde kreet van de VVD’er. Als Rutte een geitenpaadje zoekt, dan vindt Schoof een slimmigheid.
Dat blijkt ook bij de zogenoemde ‘Turkijerel’ in de aanloop naar de Nederlandse verkiezingen in 2017. De premier is verwikkeld in een tweestrijd met Wilders en wil ten koste van alles voorkomen dat Turkse bewindspersonen onder de Turks-Nederlandse gemeenschap campagne gaan voeren voor een referendum dat de macht van president Erdogan moet vergroten. In een Nederlandse verkiezingsstrijd die draait om immigratie en de Nederlandse identiteit wil Rutte geen grote manifestaties met Turkse vlaggen. Het kan koren op de molen zijn van Wilders, die er steeds weer op wijst dat ‘ons Nederland’ door migratie verloren gaat.
Rutte belt in die dagen veelvuldig met Schoof. Die zet namens de NCTV de burgemeesters onder druk om bijeenkomsten te verbieden, maar ook daarbij worden grenzen opgerekt. Uit de eigen NCTV-analyses blijkt niet dat de openbare orde in gevaar is. Schoof zegt tegen de burgemeesters dat ze tot een verbod kunnen overgaan ‘met als doel om escalatie en verstoring van de openbare orde te voorkomen’.
Hetzelfde argument wordt ingezet om de landingsrechten van de Turkse minister van Buitenlandse Zaken in te trekken als die op weg is naar Nederland. Als de Turkse minister van Familiezaken daarna per auto naar Rotterdam komt, wordt ze omsingeld door de zwaarbewapende Dienst Speciale Interventies en uiteindelijk als ‘ongewenst vreemdeling’ naar de Duitse grens geëscorteerd.
Voor Rutte is de aanpak van de ‘Turkijerel’ een totale triomf, mede dankzij de doortastende Schoof. ‘Wij zijn hier de baas’, kopt De Telegraaf. Twee dagen later wint Rutte met een grote marge de verkiezingen. Wilders’ droom van het premierschap is weer voorbij. Niemand kan dan bevroeden dat de PVV-leider zeven jaar later opnieuw zal mistasten en dat Schoof de man is die Rutte opvolgt.
Dat Wilders toch instemt met de voormalige terrorismecoördinator als beoogd premier, verrast sommige ambtenaren, maar het is niet helemaal onverklaarbaar. Ze wijzen op de vele contacten die er zijn geweest tussen de twee. Was er gedoe over de beveiliging van Wilders, dan schroomde de PVV’er niet om Schoof te contacteren. Een vertrouweling: ‘Dick is handig in dat soort contact, draait er niet omheen en neemt verantwoordelijkheid bij fouten.’ Een NCTV’er: ‘Hij is recht in de leer en zegt óók dingen die mensen niet willen horen.’
Dat geldt ook als de twee elkaar later treffen bij de commissie-Stiekem – de parlementaire commissie voor de geheime diensten. Wilders is daar steevast aanwezig, soms als enige fractievoorzitter. De PVV-leider vraagt door op analyses over de radicale islam. Schoof is daarin volgens betrokkenen ‘duidelijk en eerlijk’. Ook als dat betekent dat hij geen antwoord kan geven. Wilders heeft dat volgens betrokkenen niet altijd prettig gevonden. De NCTV’er: ‘Maar uiteindelijk zal hij die opstelling hebben gewaardeerd.’
Bij de AIVD zien ze de geldingsdrang van de terrorismecoördinator met lede ogen aan. Dat Schoof zijn organisatie nadrukkelijk profileert en, in de woorden van AIVD’ers, zelf ‘inlichtingendienstje’ gaat spelen, is hun een doorn in het oog. Schoof op zijn beurt wil méér inlichtingen ontvangen vanuit de geheime dienst om zijn werk te doen, maar krijgt die niet. Een collega uit die tijd: ‘Dus stond hij toe dat de NCTV zelf onderzoeken ging draaien.’
De NCTV houdt het open internet in de gaten, om zo context te geven bij maatschappelijke gebeurtenissen. Als de AIVD bijvoorbeeld inlichtingen heeft over de opkomst van extreem-rechts, wil de NCTV die inhoudelijk kunnen duiden. Een ontwikkeling die is begonnen onder de voorganger van Schoof en die hij voortzet en uitbouwt. Raadsadviseur Abels: ‘Welke thema’s lopen hoog op? Vroeger las je voor dat soort informatie de krant, nu bepaalt internet het maatschappelijk discours.’ Jarenlang haalt de NCTV door online onderzoek – waarbij ook nepaccounts worden ingezet – data binnen uit open bronnen en via sociale media.
Een oud-NCTV’er: ‘Schoof stond dit toe op een manier die niet in de haak was. Hij wist dat het juridisch geen stand zou houden.’ Paul Abels: ‘Er was intern geen discussie over. Pas na de introductie van nieuwe privacywetgeving (de AVG, red.) werd het een probleem.’ Een vertrouweling: ‘Schoof doet wat er moet gebeuren. Dat betekent ook dat sommige collega’s zich gepasseerd voelen.’ Die opstelling leidt tot tevredenheid bij zijn politieke bazen – in al die jaren vooral VVD’ers.
Toch lijkt de weg omhoog afgesloten. Schoof ambieert het hoogste ambt bij Justitie en Veiligheid, maar kan daar, na vijf jaar als terrorismecoördinator, niet langer op wachten. Als hij blijft zitten, vergooit hij zijn kansen. Hij stelt zich kandidaat om topman van Schiphol te worden, maar als het kabinet voor Dick Benschop kiest, vertrekt hij naar de AIVD – een zijwaartse carrièrestap.
De afgelopen dagen is Schoof in buitenlandse media vaak neergezet als ‘ex-spy chief’, maar het is misschien wel zijn minst gelukkige periode. ‘Hij nam te veel een gezagsrol aan’, zegt een ingewijde. Het is een cultuurclash. Schoof is gewend de ruimte te hebben, maar bij de dienst voelt hij zich ingesnoerd. Hij zit op afstand van Den Haag – kan niet meer zomaar even bij zijn minister binnenlopen – en moet het met minder mediaoptredens doen. Hij is een nieuwsdier, maar mag zijn smartphone niet meenemen in het AIVD-pand.
Hij wil de dienst meer naar de buitenwereld laten kijken. Zet in op meer samenwerking van de dienst met universiteiten en kenniscentra. Maar in zijn drang méér betekenis te hebben met inlichtingen, loopt hij ook kleerscheuren op. De AIVD stuurt een ambtsbericht naar de gemeente Amsterdam over de gevaarlijke salafistische invloed bij het Cornelius Haga Lyceum in de hoofdstad. Het zijn vooral de mondelinge toelichtingen van Schoof daarna die hem in problemen brengen. Hij wekt de indruk de gemeente Amsterdam en het ministerie van Onderwijs onder druk te zetten om te handelen. Een AIVD’er: ‘Tegen het advies van collega’s in en niet goed onderbouwd. Dat heeft veel vuur getrokken.’
Net als eerder bij de politietop koesteren ze bij de AIVD weinig goede herinneringen aan Schoof. Het is geen toeval dat hij het bij die uitvoeringsorganisaties lastiger heeft dan in het politiek-bestuurlijke. Een ingewijde: ‘Dat is zijn zwakke kant: hij staat boven de uitvoerders, heeft te weinig aandacht voor hen.’ Daarmee maakt hij ook vijanden. Een NCTV’er: ‘Er zijn veel mensen die hem pootje willen lichten.’ Die wijzen op zijn lossere moraal, als het gaat om declareren of bij het maken van dienstreizen. Waarbij Schoof niet zelden rekening houdt met zijn eigen hardloopagenda. Zelf relativeert hij dit: alleen voor de marathon van New York zou hij eens last minute zijn omgevlogen. Het hotel betaalde hij zelf. Een AIVD’er: ‘Hij is behendig genoeg om het goed te spinnen.’
Zijn naaste vertrouwelingen zijn ervan overtuigd dat hij een goede premier kan zijn. Hij leeft zeer gedisciplineerd, zeggen zij. ‘Bij de lunch altijd hetzelfde: een boterham met kaas, een banaan en een glas melk’, viel een collega bij de NCTV op. Vlees zo weinig mogelijk. Hij ziet er verzorgd uit, kleedt zich goed. Een ambtenaar: ‘Er komt wel een mannetje binnen, met een bepaalde energie.’ Hij heeft geen moeite om tegenspraak te organiseren, maar laat ambtenaren ook gerust dertig keer een brief opstellen als hij nog niet tevreden is. Hij is gewend om onder hoge druk te werken.
Hij is loyaal en zal de ministers in het kabinet kort houden. Oud-politietopvrouw Inge Bryan, die Schoof sinds 2007 kent: ‘Hij staat echt boven de partijen en dient zijn minister.’ Exemplarisch noemt ze een moment met Dilan Yesilgöz (VVD). Op een netwerkbijeenkomst in 2021 in Woerden staat Bryan te praten met de secretaris-generaal. Minister Yesilgöz staat een stuk verder, tussen een kluwen mensen. ‘Wacht even’, onderbreekt Schoof plots het gesprek. ‘Ik moet even een zichtlijn houden met de minister.’ Hij zoekt oogcontact en knikt naar Yesilgöz. Bryan: ‘Dat typeert hem. Hij handelt functioneel: hij laat op die manier weten dat hij haar ondersteunt.’
Schoof is nu uit de coulissen naar voren gestapt. De eerste persconferentie verliep nog enigszins stroef. ‘Hij heeft niet de ogenblikkelijke charme die Rutte heeft’, zegt een vertrouweling die vaak met hem op reis ging. Hij zegt dat het ‘even duurt’ voordat je met Schoof kunt opschieten.
Een directeur op zijn ministerie hoopt dat Schoof de tijd krijgt. In zijn lange jaren in de Haagse binnenwereld zijn er fouten gemaakt en op iedereen valt wel iets aan te merken, maar het staat vast dat de voormalige topambtenaar ‘ziel en zaligheid heeft gegeven voor de publieke zaak’, zegt hij. Het was makkelijker en veiliger voor hem geweest om het premierschap van de hand te wijzen en tot vorige week zei Schoof ook nog dat het ambt niks voor hem was.
Waarom hij nu toch de sprong waagt, weet niemand zeker, maar er zal een zwaar beroep op hem zijn gedaan. Zelf hoopt Schoof ‘iets goeds’ te kunnen doen voor Nederland, zo liet hij bij de persconferentie weten. Nu de eerste verbazing over zijn voordracht is geweken, delen veel mensen om hem heen die hoop. Een garantie op een stabiel bestuur is er niet, maar hij heeft kennis, ervaring en uithoudingsvermogen.
Voor dit profiel is gesproken met achttien vertrouwelingen en oud-collega’s van Dick Schoof. Sommigen wilden enkel anoniem hun verhaal doen, omdat ze niet zijn gemachtigd om media te woord te staan.
1996-1999: plv. secretaris-generaal, ministerie van Justitie.
1999-2003: hoofddirecteur IND.
2003-2010: directeur-generaal Openbare Orde en Veiligheid bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Nam initiatief voor Strategie Nationale Veiligheid en de aanpak van radicalisering (die eigenlijk tot het ministerie van Justitie behoorde).
2010-2013: directeur-generaal Politie op Ministerie Veiligheid en Justitie. Politie verhuist van Binnenlandse Zaken naar V & J. Schoof verhuist mee.
2012: Schoof wil secretaris-generaal worden op het ministerie van V & J, maar loopt de baan mis. Bij Defensie gebeurt hetzelfde.
1 maart 2013 - 2018 Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV).
Juli 2014: ramp met MH17.
Sinds 2014: NCTV laat ‘politieke campagneleiders, religieuze leiders, linkse en rechtse activisten’ online volgen met nepaccounts.
Sinds 2016: NCTV betaalt voor heimelijk onderzoek naar moskeeën.
Maart 2017: ‘Turkijerel’ midden in de verkiezingsstrijd tussen Wilders en Rutte. Op de achtergrond trekt Schoof nauw op met Rutte in confrontatie met de Turken.
2017: Kick Out Zwarte Piet opgenomen in jaarlijks Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland.
Voorjaar 2018: in de running om topman Schiphol te worden.
17 november 2018-1 maart 2020: directeur-generaal AIVD.
Ambtsberichten over het islamitische Cornelius Haga Lyceum in Amsterdam.
1 maart 2020-28 mei 2024: secretaris-generaal ministerie Justitie en Veiligheid.
28 mei 2024: voorgedragen als minister-president.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant