De ideeën van de Palestijns-Amerikaanse wetenschapper Edward Said, die in 2003 overleed, worden massaal herontdekt door pro-Palestijnse studenten wereldwijd. Zijn dochter Najla en vrouw Mariam leggen verbanden tussen toen en nu. ‘Iemand zei laatst dat mijn vaders antwoord op het kolonialisme was dat alle witte mensen dood moeten.’
‘Heb je gezien wat ze allemaal op TikTok posten over papa?’ Op zwarte cowboylaarzen stampt Najla Said (50) door de lange gangen van het appartement waarin ze opgroeide. ‘Ik heb de afgelopen zeven maanden meer video’s van hem gezien dan ooit tevoren.’
Het voelt alsof hij ieder moment naar binnen kan lopen.
Het huis van Edward Said, de Palestijns-Amerikaanse wetenschapper die in de jaren zestig wereldberoemd werd met zijn boek Oriëntalisme, is vrijwel onveranderd sinds hij in 2003 op 67-jarige leeftijd overleed. De pijpen die hij rookte, zitten in een glazen doos. De vleugel waarop hij speelde, is intact. Zijn bordeauxrode fauteuil staat nog op dezelfde plek, uitkijkend op de Hudson-rivier en de brug die New York verbindt met New Jersey.
Over de auteur
Maral Noshad Sharifi is correspondent Verenigde Staten voor de Volkskrant. Ze woont in New York.
Een straat verderop ligt de Columbia Universiteit, waar Said veertig jaar lang lesgaf. Daar klinkt zijn naam deze dagen vrijwel continu. Ook elders, van Canada tot aan Frankrijk en Amsterdam tot aan Nijmegen, scanderen studenten leuzen ontleend aan Saids werk. Israël wordt een koloniale heerser genoemd, waar universiteiten de banden mee moeten verbreken. Iets waar Said decennia terug al voor pleitte. In de gemeenteraad van Amsterdam is een motie ingediend om Saids werk onderdeel te maken van het antidiscriminatiebeleid.
‘Hij stond er vroeger echt alleen voor met zijn standpunten’, zegt Najla Said. ‘Ik ben zo trots dat er nu dan eindelijk naar geluisterd wordt.’
Edward Said, die in 1935 werd geboren in Jeruzalem, is de grondlegger van de postkoloniale studies. Hij stelde dat de westerse blik op het Midden-Oosten bol staat van stereotypen die het eigen superioriteitsgevoel in stand houden. Zijn bestsellers behoren wereldwijd nog altijd tot het curriculum van universiteiten.
Hij was een doorn in het oog van de Israël-lobby. Als een van de weinige Amerikanen pleitte Said op de Amerikaanse televisie voor een onafhankelijke Palestijnse staat, met dezelfde rechten voor Palestijnen en Israëliërs. ‘Wat Palestijnen wordt aangedaan, is veel en veel erger dan wat zij Israëliërs aandoen’, zei Said in interviews.
Op meer dan vijfhonderd Amerikaanse campussen hebben de afgelopen weken protesten plaatsgevonden, waarbij bijna drieduizend studenten zijn gearresteerd. Ook op middelbare scholen worden demonstraties georganiseerd.. ‘Er vlogen helikopters boven ons huis’, zegt Najla Said over de protesten bij de Columbia Universiteit, die meters verderop plaatsvonden. Sinds de oorlog in Gaza willen jonge Amerikanen alles weten van Edward Said. Studenten verspreiden oude video’s en uitspraken van hem op sociale media en geven tijdens demonstraties workshops over zijn werk.
Eerst volgde Najla Said de protesten op afstand. Maar dagen na de arrestaties voegde ze zich bij de demonstranten, die haar met applaus ontvingen. ‘Ik wil mijn vaders nalatenschap levend houden’, zegt ze zittend in zijn fauteuil. ‘Mijn vader zou trots zijn op de studenten.’
Waarom denkt u dat er juist nu zo veel aandacht voor hem is?
‘Ik was 4 jaar oud toen Oriëntalisme uitkwam, te jong om te begrijpen waarover hij het had. Maar ik wist dat hij invloedrijk was. Hij nam het op voor Palestijnen toen dat not done was. Hij noemde Israël een settler colonist, een vorm van kolonialisme waarbij de kolonisator gebied wil innemen. Als we door een westerse bril naar het conflict kijken, zien we het onrecht niet, zei hij. Hij gaf ons de taal om het conflict mee te bespreken. Vanwege de huidige oorlog en de vele doden kunnen Amerikanen niet meer om mijn vader heen. Dat zijn visie nu doordringt bij jongeren is overweldigend.’
Zijn er de afgelopen maanden momenten geweest waarop u dacht: nu keert mijn vader zich om in zijn graf?
‘Mijn vader was gek geworden als hij had gezien dat zijn universiteit studenten had laten arresteren. Toen hij nog leefde, werden onderwijsinstellingen nog niet als bedrijven gerund. Nu wordt het bestuur beïnvloed door donateurs met politieke belangen. Zo zit er in de raad van toezicht van Columbia iemand die bij Lockheed Martin werkt, het bedrijf dat nu wapens verkoopt aan Israël. Mijn vader had zeker zijn mond opengetrokken.’
Wat zou hij hebben gedaan?
‘Hij zou Minouche Shafik, de voorzitter van Columbia, hebben gezegd dat ze de situatie zonder inzet van de politie onder controle moest zien te krijgen. Er werd steeds gesproken over antisemitisme, wat incidenteel heeft plaatsgevonden. Maar de Amerikaanse media schreven zelden over pro-Palestijnse studenten die voor Hamas-terroristen worden uitgemaakt. Ze willen kritiek op Israël de mond snoeren. Zo ging dat vroeger ook. Mijn vaders kantoor werd geregeld belaagd, hij kreeg doodsbedreigingen en werd voor terrorist uitgescholden — alleen maar omdat hij het opnam voor zijn volk.’
Voor de een was Edward Said een wetenschapper, voor de ander een mensenrechtenactivist, maar voor zijn dochter Najla was hij ook een goed verzorgde vader die driedelige pakken droeg, met zijn Brits-Amerikaans accent boos op haar kon worden en minuten later vergat waarom. ‘Hij was een literair criticus, een filosoof, een leraar, een klassiek musicus en een denker’, schrijft ze in 2013 in haar memoires Looking for Palestine.
Najla Said, die theateracteur is, werd van kinds af aan betrokken bij haar vaders tumultueuze leven. Ze vertelt in geuren en kleuren over de natte kus die ze kreeg van de toenmalige Palestijnse leider Yasser Arafat en haar eerste bezoek aan Palestina, in de jaren negentig, toen ze in een vluchtelingenkamp hoorde hoe haar volk het leven omschreef als een ‘langzame dood’.
Haar vader groeide op in een rijke protestantse zakenfamilie in Jeruzalem. Tijdens de oprichting van de staat Israël verhuisde het gezin naar hun tweede huis in Egypte. Op zijn 14de werd Edward Said naar een kostschool gestuurd in de Amerikaanse staat Massachusetts. Hij studeerde aan Princeton en promoveerde aan Harvard. In 1967 kwam hij zijn vrouw Mariam tegen, de moeder van Najla.
De weduwe schuifelt met gebogen rug de zonverlichte woonkamer binnen, langs muren vol foto’s, rijen boeken en cassettebandjes van haar man. In haar hand houdt ze een opengeslagen New York Times. ‘Natuurlijk volg ik wat er allemaal gebeurt’, zegt ze. ‘Ik lees net dat ze achteraf gezien niet genoeg reden hadden om het protest op te breken.’
Denkt u dat de ruimte voor kritiek op Israël groter of kleiner geworden is, vergeleken met de tijd dat uw man er nog was?
‘Kleiner’, antwoordt Mariam Said. ‘Terwijl er juist meer ruimte voor kritiek zou moeten zijn omdat de Israëlische politiek zo veel radicaler is geworden. Netanyahu is uiterst rechts en heeft zichzelf omringd met kolonisten die conservatief en racistisch zijn. En toch blijven de Verenigde Staten hen steunen.’
‘Het is dubbel’, valt dochter Najla bij. ‘Tijden zijn veranderd. Ik had nooit verwacht witte Amerikanen met kaffiya-sjaaltjes te zien rondlopen. Nu zie ik ze overal. Daarom worden die demonstranten ook zo hard aangepakt en wordt kritiek op Israël steeds vaker weggezet als antisemitisch. Omdat een deel van de Amerikaanse samenleving kritischer op de Israëlische regering is, wordt het tegengeluid harder onderdrukt.’
Het Amerikaanse politieke establishment heeft toch altijd vierkant achter Israël gestaan?
Najla: ‘Ja, van de Republikeinen verbaast het me niet zo, maar wel van de Democraten. Zij spreken zich uit voor mensenrechten. Tegelijkertijd beweegt de Israëlische regering de tegengestelde richting op. Hoe kan de regering-Biden een land bewapenen dat uit precies die mensen bestaat die hij in eigen land bestrijdt? In geen andere context zouden Democraten accepteren dat er een gebied in de wereld was waarin mensen geen gelijke rechten hebben. Papa had hier niks van begrepen.’
Afgelopen week vielen er tientallen doden bij Israëlische luchtaanvallen op een vluchtelingenkamp nabij Rafah. Op woensdag liet John Kirby, de woordvoerder van het Witte Huis, weten dat Israël met de fatale luchtaanval de rode lijn van president Biden niet heeft overschreden. ‘Het is net gebeurd’, zei Kirby. ‘De Israëliërs gaan het onderzoeken.’ Uit onderzoek van CNN blijkt dat er Amerikaanse munitie is gebruikt bij de aanvallen op Rafah.
Wordt het werk van uw vader altijd goed begrepen, denkt u?
‘Nee, hij werd altijd al gemakkelijk verkeerd geïnterpreteerd. Nog steeds. Iemand zei laatst dat mijn vaders antwoord op het kolonialisme was dat alle witte mensen dood moeten. Vroeger werd hij uitgescholden voor antisemiet. Een keer werd hij samen met Netanyahu, die destijds ambassadeur was, uitgenodigd door een tv-programma. Netanyahu ging niet alleen in een andere kamer zitten maar in een ander gebouw, omdat mijn vader zogenaamd van plan was hem te vermoorden. Zo krankzinnig.
‘Ik groeide op in een Joodse buurt, heb altijd veel Joodse vrienden gehad. Sommige ouders daar noemden mijn vader controversieel. Maar ik heb nooit begrepen waarom het zo controversieel is om te pleiten voor onze mensenrechten. Zijn Palestijnen geen mensen?’
Hij was tegen de oprichting van de staat Israël.
‘Omdat Israël niet geloofde in gelijke rechten voor Palestijnen. Mijn vader wilde een land waarin Palestijnen en Joden samen konden leven. Amerikanen kunnen veilig op afstand kiezen of ze voor of tegen het zionisme zijn. Maar voor Palestijnen is het geen keuze, want de manier waarop het zionisme zich manifesteert, is dehumaniserend. Het betekent dat wij niet dezelfde rechten genieten als Israëliërs, dat wij tweederangsburgers zijn, dat wij geweld moeten accepteren. Natuurlijk was mijn vader tegen het zionisme – wat kon hij anders als Palestijn? Daarom word ik ook zo woest als ik zie hoe ze antizionisme gelijkstellen aan antisemitisme, want daarmee kunnen wij Palestijnen geen kant op. We moeten het geweld ondergaan en daar onze mond over houden. Hetzelfde geldt voor de mensen die het voor ons opnemen.’
Uw vader was een vertrouweling van de Palestijnse leider Arafat, tot die in 1993 een deal bereikte met Israël, het zogenoemde Oslo-vredesakkoord. Uw vader was het oneens met die deal, terwijl die vrede moest brengen.
‘Dat weet ik nog goed, ja. Zelfs Arabische vrienden schreeuwden naar hem: waarom moet je altijd zo moeilijk doen! Hij antwoordde: ‘Because I read the damn thing!’ Hij zat bij die onderhandelingen en had gezien wat Arafat had ingeleverd. Het akkoord was er volgens hem te veel op gericht om de veiligheid van Israël te waarborgen, en te weinig om Palestijnen het recht op zelfbeschikking te geven. Hij wist dat de Palestijnen er uiteindelijk slecht van af zouden komen. En kijk waar we nu zijn.’
Is er nog een uitweg mogelijk?
‘De enige oplossing is nog steeds dat er een land komt waarin alle groepen gelijke rechten hebben. Dan zeggen mensen: o dus je bent voor de vernietiging van de Joodse staat? Mijn vader geloofde dat er een staat moest komen waar alle groepen met elkaar opgescheept zitten. Hij zei niet: verdrijf alle Joden. Waarom kan er niet een land zijn waarin verschillende groepen mensen wonen met gelijke rechten, zoals de Walen en Vlamingen in België?’
Sinds het begin van de oorlog wordt u constant herinnerd aan zijn ideeën en nalatenschap. Hoe is het om zo vaak met uw vader geconfronteerd te worden door de buitenwereld?
‘Het voelt goed om zo met hem bezig te zijn. Eigenlijk heb ik nu pas door hoe tijdloos de dingen zijn die hij zei. Mijn vader durfde altijd in opstand te komen tegen de gevestigde orde, en dat is precies wat die studenten nu doen. Ze hebben hem weer een beetje tot leven gewekt.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant