Instagramgebruikers konden de afgelopen dagen niet om de leus ‘All Eyes on Rafah’ heen, een oproep om niet de ogen te sluiten voor de gruwelen in de stad in het zuiden van Gaza. De slogan werd binnen 24 uur tientallen miljoenen keren gedeeld op sociale media. Maar hoeveel zin heeft zulk online-activisme?
Het beeld is een door AI gegenereerde afbeelding van een gekleurd tentenkamp in een uitgestrekte vallei, gezien van bovenaf. In het midden vormen witte tenten de woorden ‘All Eyes on Rafah’. De afbeelding werd in nog geen twee dagen al meer dan 43 miljoen keer gedeeld op Instagram, met name door jongeren. Ook andere afbeeldingen voorzien van dezelfde tekst verschijnen veelvuldig op Instagram, maar ook op onder andere media als TikTok en X.
De leus ‘All Eyes on Rafah’ is vermoedelijk gemunt door Rik Peeperkorn, vertegenwoordiger van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor Palestina. Hij deed de uitspraak in februari, enkele dagen nadat de Israëlische premier Benjamin Netanyahu het leger opdracht had gegeven een evacuatieplan voor de Palestijnse burgerbevolking in Rafah op te stellen. Met de zin ‘All Eyes on Rafah’ riep Peeperkorn mensen op om niet weg te kijken van wat er stond te gebeuren in de Zuid-Gazaanse stad.
Over de auteur
Jasper Daams is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Ruim drie maanden later gaat Peeperkorns uitspraak viraal, nu de wereld wordt geconfronteerd met de gruwelijke beelden uit Rafah. De afgelopen dagen werden twee vluchtelingenkampen in de buurt van de stad – zogenoemde humanitaire zones – getroffen door explosies, waarbij in totaal zeker 66 doden vielen. In het eerste geval sprak Netanyahu van een ‘tragische fout’, wat de tweede aanval betreft ontkent het Israëlische leger alle betrokkenheid. Het heeft er echter alle schijn van dat Israël ook achter die aanval zit.
De reden dat de daaruit voortvloeiende campagne zoveel aandacht genereert, is volgens docent digitaal activisme Stefania Milan van de Universiteit van Amsterdam (UvA) tweeledig. ‘Mensen zijn geschokt door de gruwelijkheden van de oorlog en willen dat die stoppen’, zegt ze. ‘Het temporele aspect – waarom gebeurt dit nu? – heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat mensen vonden dat de daden van Israël kort na de gruweldaden van 7 oktober gerechtvaardigd konden worden. Na maanden van oorlog is het aantal Palestijnse doden door Israël echter omhooggeschoten en wordt dat gezien als onrechtvaardig en onvergeeflijk.’
De campagne getuigt van een ‘hoge graad van mediageletterdheid’, vindt mediawetenschapper Mark Deuze, ook van de UvA. ‘Het is een slimme manier om de censuur op sociale media te omzeilen.’ Meta, moederbedrijf van onder meer Instagram, laat geen bloederige beelden toe op het medium. ‘Het is een tamelijk generiek beeld waarin geen ellende te zien is, met toch een duidelijke boodschap ten opzichte van de verschrikkingen in Rafah’, zegt Deuze.
Zowel Milan als Deuze heeft niet de illusie dat een dergelijke campagne direct een einde zal maken aan de ellende in Gaza. ‘Maar’, zegt Milan, ‘als we succes definiëren als een verandering in onze perceptie van een bepaalde realiteit, van wat goed of fout is, dan is het zeer waarschijnlijk dat deze campagne zijn doel bereikt. Laten we niet vergeten dat zo’n verandering vervolgens tot een verandering van beleid kan leiden.’
Deuze voegt daaraan toe dat de campagne aantoont dat de oorlog tussen Israël en Hamas zich niet alleen een oorlog is van politici, instituties en het leger. ‘Het is iets waar heel de bevolking aan meedoet, en die bevolking is digitaal geletterd en mondig’, zegt hij. ‘Het brengt een andere dynamiek teweeg in de nieuwscyclus, voorbij instituten en de kwaliteitsjournalistiek, waarin met name jongeren zich evident manifesteren door gebruik te maken van wat sociale media hun aanrijken.’
Eerdere onlinecampagnes hebben bewezen wel degelijk iets te kunnen uithalen. Milan trekt de vergelijking met MeToo en Black Lives Matter. ‘De kwesties die die bewegingen onder de aandacht hebben gebracht, hebben een verandering teweeggebracht in wat wij op een bepaald moment in de geschiedenis als legitieme praktijk beschouwen.’
Maar dit soort bewegingen kunnen ook voor moeilijkheden zorgen. Zo kreeg De School, de Amsterdamse nachtclub die begin dit jaar ter ziele ging, bakken kritiek omdat ze zich bij de heropening van de caféruimte in 2020 niet had uitgesproken over Black Lives Matter.
Dat zou bij deze campagne ook kunnen gebeuren, denkt Milan. ‘Mensen, maar ook bedrijven, willen misschien deelnemen aan de discussie en zich associëren met de ‘juiste hashtag’, zegt zij. ‘Het Israël-Hamas-conflict is echter bijzonder controversieel, dus uiteindelijk zou ook het tegenovergestelde kunnen gebeuren: organisaties en bedrijven willen het onderwerp misschien niet aansnijden, uit angst voor vergelding van consumenten van beide kanten.’
Ook worden de ‘All Eyes on Rafah’-activisten beticht van ‘performatief activisme’ – holle symboliek die vooral het aanzien moet opkrikken van degenen die de afbeelding plaatsen. Deuze kan zich niet vinden in die kritiek. ‘Iemand die online een plaatje deelt, is eigenlijk net zo betrokken bij dat fenomeen als iemand die daarvoor gaat demonstreren of anderszins fysiek actievoert.’
Volgens Deuze hoort het idee van ‘echt’ en ‘nep’-activisme (de barricades op versus ‘lui’ op je telefoon swipen) bij een wereld waarin er een wezenlijk verschil is tussen online en offline. ‘Maar we leven al dertig jaar niet meer in die wereld.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant