Vijf jaar na de stikstofuitspraak van de Raad van State is een oplossing van het probleem nog lang niet in zicht. Zo blijven veel boeren in onzekerheid verkeren. ‘Dat dit vraagstuk zo is ontspoord, had niemand verwacht.’
Tijdens een wandeling over het erf van zijn boerderij in het Friese Ureterp wijst melkveehouder Albert-Jan Bos naar de stal voor zijn twintig schapen. Die is vijftig jaar oud. De steunbalken rotten langzaam weg, in het dak zit asbest. De paar boxen voor kalveren aan de zijkant zijn klein. Het liefst zou Bos de stal platgooien en een nieuwe bouwen. Maar daar heeft hij een omgevingsvergunning voor nodig, en die komt er voorlopig niet. Sinds 29 mei 2019 staat zijn bedrijf in de wachtstand.
Op die dag deed de Raad van State zijn inmiddels befaamde uitspraak over het Programma Aanpak Stikstof. Bos (56) weet niet meer waar hij was of wat hij deed op de dag waarop de stikstofcrisis begon. ‘Het was geen 9/11 voor mij’, zegt hij nuchter. De gevolgen van de uitspraak zouden zich pas in de daaropvolgende weken, maanden en jaren aftekenen, en zijn vijf jaar na dato nog altijd voelbaar.
Over de auteur
Maarten Albers is economieverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over landbouw en de voedingsindustrie.
Nog steeds neemt de soortenrijkdom in heide- en veengebieden af omdat er te veel stikstof neerslaat. Nog steeds kunnen veehouders niet investeren in de toekomst, omdat krimp van de sector dreigt. Nog steeds liggen door heel Nederland bouwprojecten stil omdat er in de natuur geen grammetje stikstof bij mag. En nog steeds is er geen oplossing voor boeren zoals Albert-Jan Bos.
Hij is een van de 3.637 zogenoemde PAS-melders, die sinds 29 mei 2019 buiten hun eigen schuld ineens illegaal boerden. Na de uitspraak klopten 2.557 van hen aan bij het ministerie met een verzoek tot legalisering. Minister Christianne van der Wal voor Natuur en Stikstof noemde die legalisering onlangs in een brief aan de Tweede Kamer ‘een van de belangrijkste opgaven voor het kabinet’. Toch is het pas in 140 gevallen gelukt – bijna uitsluitend bedrijven waarbij voor legalisatie geen stikstofruimte nodig bleek te zijn.
Bos doet zijn verhaal aan de keukentafel van zijn boerderijwoning. De keuken is een omgebouwde Friese stal, waar de koeien vroeger met hun kop richting de zijmuur stonden. Naast hem ligt een stapeltje onderzoeken en rapporten dat hij er zo nu en dan bij pakt om zijn verhaal te ondersteunen. Bos woont al meer dan twintig jaar in Friesland, al verraadt zijn Zuid-Hollandse tongval dat hij er niet vandaan komt.
Zijn ouders hadden een melkveebedrijf in Hazerswoude, maar in Friesland is de landbouwgrond goedkoper. Hier kon Bos zijn bedrijf geleidelijk uitbreiden van 17, naar 25, naar 30 koeien. Na een paar jaar kwam een gemeenteambtenaar langs, die de vergunning terugzette van 80 naar 35 koeien. Het leek hem destijds geen probleem.
In de daaropvolgende jaren zou het echter een stuk lastiger worden om toestemming te krijgen voor uitbreiding. In 2008 sneuvelde het Toetsingskader ammoniak en Natura 2000 bij de Raad van State. De gevolgen klinken bekend: de vergunningverlening voor activiteiten waarbij stikstof vrijkomt, kwam vrijwel volledig stil te liggen.
Om uit die situatie te komen, ontwierpen PvdA-Kamerlid Diederik Samsom en CDA-Kamerlid Ger Koopmans (tegenwoordig voorman van landbouwbrancheorganisatie LTO) het Programma Aanpak Stikstof (PAS), dat in 2015 van kracht werd. Stikstof uitstotende activiteiten in het heden werden toegestaan door vooruit te lopen op compensatiemaatregelen in de toekomst.
Daarnaast werd er een drempelwaarde ingevoerd. Voor activiteiten die tot een kleine toename van de stikstofuitstoot zouden leiden, was geen vergunning nodig. Een melding van de uitstoot bij de provincie volstond. Ook deze extra uitstoot zou gecompenseerd worden met algemene maatregelen. Bos breidde zijn bedrijf uit van 35 naar 50 koeien en werd een van de zogeheten PAS-melders. ‘Als we een vergunning hadden aangevraagd voor honderd koeien, dan had ik die gekregen en hadden we hier nu niet gezeten’, blikt hij terug.
Het PAS leek een uitkomst, maar de Raad van State velde in mei 2019 een vernietigend oordeel. Meldingen zoals die van Bos vervielen. Een nieuwe vergunning was en is gezien de te hoge stikstofuitstoot onmogelijk. Zorgen maakte hij zich aanvankelijk niet. ‘We hadden alles gedaan volgens de toen geldende regels. Dan zou het toch van de pot gerukt zijn als daar consequenties uit voortkomen? Pas sinds een jaar of twee beginnen we door te krijgen dat ze in de regering allemaal gruwelijk de melk optrekken.’
De Leidse ‘stikstofprofessor’ Jan Willem Erisman wil na vijf jaar niet meer van een stikstofcrisis spreken. ‘Een crisis is iets wat je snel moet oplossen, maar het is business as usual geworden. Om een crisis af te wenden is leiderschap nodig, daar heeft het aan ontbroken. Men is heel voorzichtig omgegaan met een relatief kleine groep boeren die heel hard roept en gesteund wordt door de sterke lobby van ketenbedrijven.’
‘Dat het op zich zeer wel oplosbare stikstofvraagstuk zo ongelooflijk is ontspoord, had niemand verwacht’, blikt landbouwsocioloog Jan Douwe van der Ploeg terug. De Wageningse emeritus hoogleraar wijt dat aan ‘het samenvallen van onkunde en onwil, en het feit dat de economische belangen duidelijk prevaleren boven die van natuur en volksgezondheid’.
De PAS-uitspraak kwam niet geheel onverwacht, maar toch duurde het even voordat de gevolgen volledig bekend werden. Achttienduizend projecten kwamen stil te liggen, meldde het ministerie van Landbouw in september 2019. Een adviescollege onder leiding van Johan Remkes adviseerde ‘drastische maatregelen’, zoals gerichte uitkoop van boeren.
Het noopte D66-Kamerlid Tjeerd de Groot tot een opzienbarend voorstel: halvering van de veestapel. Boeren reageerden met een grote protestactie op 1 oktober op het Malieveld. De tractoren die in colonnes naar Den Haag reden, veroorzaakten de langste ochtendspits in de Nederlandse verkeersgeschiedenis. Minister van Landbouw Carola Schouten (ChristenUnie) beloofde de aanwezige boeren prompt dat er onder haar bewind geen halvering van de veestapel zou komen. Later volgden ook demonstraties op snelwegen en bij provinciehuizen, waarna meerdere provinciebesturen ijlings de net gepresenteerde stikstofplannen introkken.
De protesten werden breed gedragen binnen de landbouw. De hardere acties kwamen van de kant van Agractie en Farmers Defence Force (FDF), bij de demonstratie op het Malieveld werkten zij samen met brancheorganisatie LTO. Albert-Jan Bos stond er ook achter, maar deed niet mee. ‘Ik was meer van het benaderen van Kamerleden.’
Hij werd lid van het CDA, de partij waar hij altijd al op stemde, en zocht contact met Derk Boswijk, vanaf 2021 landbouwwoordvoerder van die partij in de Tweede Kamer. Hij belandde in een provinciale appgroep van de partij over landbouw. ‘Daar probeer je jouw verhaal voor het voetlicht te brengen. Maar er gebeurde niet zo veel mee, Boswijk verdedigde vooral het kabinetsbeleid.’
Na een periode van relatieve rust barstte in juni 2022 de stikstofbom opnieuw, toen minister Van der Wal (VVD) haar beruchte ‘stikstofkaartje’ presenteerde. Het was bedoeld ter indicatie van de noodzakelijke reductie per gebied, maar werd breed opgepikt. In en rond natuurgebieden zoals de Veluwe en de Weerribben zou de uitstoot met 70 tot 95 procent naar beneden moeten.
‘Totaal onrealistisch’, roept Bos aan de keukentafel. ‘Je kan toch niet verwachten dat je rond de Veluwe driekwart van de bedrijven wegvaagt?’ Voor het grootste deel van zijn eigen land gold een lage reductiedoelstelling van 12 procent, maar op de kaart loopt er een stukje veenweidegebied door waar de uitstoot bijna door de helft moet.
Onderzoek van de UvA heeft de basis onder die aanpak op gebiedsniveau weggeslagen: slechts een klein deel van de stikstofuitstoot slaat in de buurt van de boerderij neer, de rest gaat op in de grote stikstofwolk die boven Nederland hangt en is niet meer herleidbaar naar de bron. Iedereen moet dus een bijdrage leveren aan reductie, niet alleen bedrijven rond natuurgebieden. ‘Dat is ook slimmer’, zegt Bos. ‘Die eerste 40 procent is veel makkelijker te halen dan de volgende.’
Tot een paar jaar geleden werkte Bos naast zijn melkveebedrijf parttime als duurzaamheidsadviseur. ‘Minder kunstmest en minder krachtvoer, dat soort dingen. Je bespaart er geld mee en het is goed voor het milieu.’ Maar hij kan het niet meer verkopen aan zijn collega’s. ‘Wij dachten: verduurzaming wordt beloond. Niet dus. Ook als de waterkwaliteit in jouw gebied goed is, krijg je generieke maatregelen over je heen.’
Ook landbouwsocioloog Van der Ploeg vindt het onbegrijpelijk dat het ministerie boeren met een lage uitstoot niet ontziet. In zijn boek Gesloten vanwege stikstof pleit hij voor algemeen geldende normen voor het stikstofoverschot per hectare en heffingen op krachtvoer en kunstmest. ‘Nu wordt alles in die bonte waaier op het platteland over één kam geschoren.’
De jarenlange onzekerheid heeft Bos’ blik op de zaak veranderd. ‘Twee jaar geleden geloofde ik nog dat het slecht gaat met de natuur’, vertelt hij. Totdat hij leerde dat cijfers over de toe- of afname van plant- en diersoorten in natuurgebieden niet openbaar zijn. ‘Daar word je toch achterdochtig van?’ Volgens BIJ12, de beheerder van de gegevens, is dat om persoonsgegevens en kwetsbare soorten te beschermen. Vanaf volgend jaar worden deze data wel openbaar.
‘Ik ben de laatste die ontkent dat stikstof een negatieve invloed heeft op biodiversiteit’, verduidelijkt Bos. ‘Dat is gewoon een feit. En ik vind ook dat de landbouw meer kan doen, ook al hebben we de afgelopen decennia al ruim 60 procent gereduceerd. Maar er moet wel een stip op de horizon zijn waar het een keer klaar is.’
Erisman vreest dat de juridische uitwegen die de beoogde coalitie uit de stikstofcrisis zoekt niet zullen slagen. ‘Dan zijn de boeren de dupe. Als je niet oppast, krijg je een enorme schaalvergroting en verdwijnen veel kleinere veehouders. Dat zou doodzonde zijn voor het platteland.
‘Waar het aan ontbreekt is een visie van de overheid over de toekomst van de landbouw’, zegt hij. ‘Wil je de op een na grootste exporteur van landbouwgoederen ter wereld blijven, met zo’n grote veehouderij?’ Verzet tegen verandering zal er zijn, erkent hij, ‘maar de meeste boeren krijg je wel mee zolang ze hun vak kunnen blijven uitoefenen en hun voldoende perspectief wordt geboden’.
Van der Ploeg onderschrijft dat de meeste boeren bereid zijn het roer om te gooien en hun uitstoot te verlagen. ‘De hardnekkige kern die weigert zich aan te passen, zal de komende jaren het hoofd niet boven water houden’, voorspelt hij. ‘Maar hoe dan ook zal de landbouw lelijke butsen oplopen vanwege het onvermogen om deze stikstofcrisis goed op te lossen.’
In hun hoofdlijnenakkoord beloven de vier beoogde coalitiepartijen PAS-melders te legaliseren door een nieuwe drempelwaarde in te voeren. ‘Een heel goede oplossing’, vindt Bos. Dat de Raad van State duidelijk heeft gemaakt dat zo’n drempelwaarde pas mogelijk is als de stikstofuitstoot flink daalt, vindt hij geen probleem. ‘Minder uitstoten kan heel goed, als je maar met elkaar aan de gang gaat.’
Bij de afgelopen verkiezingen stemde Bos op de BBB, op zijn vrouw. Ze stond op plek 42. Dat die partij nu in het landsbestuur komt, stelt hem gerust. ‘Anders zouden we hier van de aardbol afgeveegd worden.’ De vlag op het erf, die lang ondersteboven hing, heeft hij weer opgeborgen.
5 jaar stikstofcrisis
29 mei 2019: Afdeling bestuursrechtspraak van Raad van State haalt in baanbrekende uitspraak PAS onderuit.
9 september 2019: D66-Kamerlid Tjeerd de Groot stelt halvering van de veestapel voor.
25 september 2019: Johan Remkes presenteert rapport Niet alles kan, adviseert krimp veestapel en andere ‘drastische maatregelen’.
1 oktober 2019: Eerste grote boerenprotest op Malieveld.
14 oktober 2019: Boeren rijden in Groningen met tractor de deur van het provinciehuis in. Ook in andere provincies boerenprotesten.
1 maart 2020: Maximumsnelheid op de snelweg verlaagd naar 100 km/u om stikstofuitstoot te verminderen.
6 mei 2020: Minister van Landbouw Carola Schouten stelt voermaatregel voor, maar trekt die drie maanden later na protest weer in.
15 december 2021: Kabinet-Rutte IV wil stikstofdoel naar voren halen van 2035 naar 2030 en sluit gedwongen onteigening niet uit.
10 juni 2022: Minister voor Natuur en Stikstof Christianne van der Wal presenteert Nationaal Programma Landelijk gebied, met daarin omstreden stikstofkaartje. Boeren komen bij haar thuis verhaal halen.
22 juni 2022: Tienduizenden boeren en sympathisanten demonstreren in Stroe tegen stikstofbeleid.
5 oktober 2022: Johan Remkes presenteert rapport Wat wel kan, adviseert snel uitkopen van honderden ‘piekbelasters’. Minister Van der Wal trekt stikstofkaartje in en biedt excuses aan voor veroorzaakte onzekerheid.
2 november 2022: Raad van State zet streep door bouwvrijstelling, uitzonderingsregel die stikstofuitstotende bouwprojecten mogelijk maakte.
15 maart 2023: BoerBurgerBeweging wordt de grootste partij bij Provinciale Statenverkiezingen in campagne die grotendeels draait om stikstofaanpak.
12 juni 2023: Minister Van der Wal presenteert uitkoopregeling voor veehouders.
16 mei 2024: PVV, VVD, NSC en BBB presenteren hoofdlijnenakkoord met fundamenteel andere stikstofaanpak: drempelwaarde voor uitstoot en herindeling Natura 2000-gebieden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant