Het museum zet alles op alles om een portret te kopen van Gordina de Groot, een van de ‘aardappeleters’. Het werd vorig jaar voor hun neus weggekaapt bij een veiling van Christie’s, maar is nu weer te koop – voor veel meer geld.
Sinds januari dit jaar heeft Het Noordbrabants Museum een smakelijk geschilderd portret te leen. Het toont een zorgelijk kijkende boerenvrouw en werd vervaardigd in het Brabantse Nuenen, in het voorjaar van 1885. De maker is niemand minder dan Vincent van Gogh.
Mogelijk keert Kop van een vrouw (Gordina de Groot) deze zomer terug naar de bruikleengever, een Londense kunstverzamelaar. Maar als het aan Het Noordbrabants Museum ligt, blijft het in Den Bosch. Permanent.
Over de auteur
Stefan Kuiper schrijft voor de Volkskrant over beeldende kunst.
Het museum heeft de verzamelaar bereid gevonden om zijn ‘Gordina-portret’ te verkopen. 8,6 miljoen euro kost het. Daarvan is 75 procent inmiddels gewaarborgd, mede dankzij een gift van 3,44 miljoen euro van de Nederlandse Staat via het Mondriaan Fonds. De resterende 25 procent hoopt het museum de komende maanden bijeen te brengen met crowdfunding.
Directeur Jacqueline Grandjean van Het Noordbrabants Museum ziet in het schilderij een potentieel ‘schakelstuk’ voor de collectie. Het museum bouwde recentelijk aan een representatieve verzameling Van Goghs uit Vincents Brabantse jaren.
Men bezit verscheidene goede werken, maar wat nog ontbreekt is een echt ‘topstuk’. Kop van een vrouw is volgens Grandjean zo’n stuk. Ze prijst het onverwacht frisse kleurgebruik en de zelfverzekerde schilderwijze: ‘Hoe hij zo’n kinnetje – pats! – in één keer neerzet of radicaal een streek door een wenkbrauw haalt, dat getuigt van bravoure. Van de veelgeroemde losheid van het Parijse werk zie je hier al een voorbode.’
Die losse verftoets is ook wat het schilderij in gunstige zin onderscheidt van de twee al in Nederlandse collecties aanwezige ‘Gordina’-schilderijen (in het Van Gogh Museum en het Kröller-Müller Museum). Door de directe benadering voelt deze Gordina meer als een portret.
Van alle boeren die Vincent tijdens zijn verblijf in Brabant schilderde, is de toen 29-jarige Gordina de Groot (1855-1927) de enige die hij in zijn brieven bij naam noemt. Hij maakte minstens vier losse verfstudies van haar, en beeldde haar ook af op De aardappeleters. Wat je daar niet ziet, is dat de nog thuiswonende Gordina zwanger is, een akkefietje dat Vincent in de problemen bracht.
In het dorp werd geroddeld dat híj het kind had verwekt – een gerucht dat hij ontkende en dat door middel van dna-tests inmiddels ontkracht is. Wel lijkt tussen de schilder en zijn model een vertrouwensband te hebben bestaan. In zijn latere brieven zou Van Gogh regelmatig naar ‘Sien’ informeren, en ook het portret suggereert intimiteit.
Niet dat velen het tot nu toe met eigen ogen zagen. De afgelopen 120 jaar bevond het schilderij zich in een Zwitserse privécollectie. De enige keer dat het werd uitgeleend was in 1943, voor een tentoonstelling in Zürich. Het was enkel bekend als zwart-wit foto, tot het in februari 2023 ter veiling kwam bij Christie’s in Londen. Grandjean was er direct van onder de indruk: het bijna 140 jaar oude schilderij was ‘puntgaaf’ geconserveerd en zat bovendien in de authentieke lijst uit 1903. ‘Zo’n mooie bruine van de Rotterdamse kunsthandel Oldenzeel.’
De richtprijs was hoopgevend. Het veilinghuis schatte de maximale waarde van het schilderij rond de 2,34 miljoen euro, een bedrag dat door het Bossche museum in allerijl werd bijeengesprokkeld, een gevalletje ‘alle spaarpotten bij elkaar’.
Het bleek niet genoeg. Op de veiling werd het museum binnen anderhalve minuut overboden. Het schilderij werd verkocht aan de Britse verzamelaar, voor de aanzienlijk hogere prijs van 5,5 miljoen euro (exclusief bijkomende kosten). Zoals zo vaak legde het financieel gebonden publieke instituut het af tegen de kapitaalkrachtige particulier.
Grandjean sliep er dusdanig slecht van, dat ze besloot de eigenaar te benaderen. Over de telefoon tipte ze hem dat de gouden lijst waarin het werk was geveild niet de originele Oldenzeel-lijst was, waarna de verzamelaar die lijst alsnog bemachtigde – een fijne binnenkomer.
Grandjean en twee collega’s bezochten de man daarop een paar keer thuis in Londen, en toen ze hem vertelde over het belang van het schilderij voor Brabant en haar inwoners, hoe de geschiedenis van armoede en veerkracht van die provincie er in resoneerde, zei zijn echtgenote: ‘Schat, waarom hangt het híér eigenlijk aan de muur?’
Vond de verzamelaar een goede vraag. Hij bleek bereid om de Van Gogh een tijdje uit te lenen, en wilde het uiteindelijk zelfs verkopen. Voor 8,6 miljoen euro dus.
Een flinke prijsstijging, beaamt Grandjean, maar de Van Gogh-markt gaat momenteel skyhigh – ook voor de voorheen wat minder gewilde Brabantse schilderijen: ‘Zou het werk volgend jaar op de Tefaf hangen, dan zou het zomaar 12 miljoen euro kunnen doen, beamen ook de experts.’ Ze wil maar zeggen, dan valt de huidige vraagprijs nog mee.
Inmiddels heeft het museum daarvan driekwart bijeen. Naast de schenking van Nederlandse staat ontving de instelling zo’n 3 miljoen euro van donateurs en vrienden van het museum. Het ontbrekende kwart hoopt Grandjean ‘uit Brabant los te krijgen’.
Op zaal komt een betaalpaal waarmee bezoekers met hun telefoon of pinpas een bedrag kunnen schenken, en het museum organiseert een gala-evenement, waar je voor 25 duizend euro een tafel kunt kopen. Voor de zomer moet de ontbrekende 2,6 miljoen er zijn. Lukt dat niet, dan gaat Gordina alsnog terug naar Londen.
Blijft het werk wél in Den Bosch, dan volgt op korte termijn een herinrichting van de Van Gogh-collectie, die de directeur graag ruimer zou presenteren. Uiteraard met Gordina als middelpunt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant