Vanuit de steden wordt met een koloniale blik naar het platteland gekeken, stelt cultuuranalyticus Esther Peeren. Dat kan verklaren waarom de bewoners uit protest op nationalistisch-rechts stemmen.
Europa maakt in juni een ruk naar rechts – tenminste, dat is de verwachting. Volgens de peilingen voor de Europese parlementsverkiezingen zijn de twee radicaal-rechtse fracties samen straks bijna even groot als de christen-democratische volkspartij, tot nu toe heer en meester in Brussel.
Het merendeel van de rechtse kiezers woont niet in Warschau, Rome of Berlijn, maar op plaatsen die in kilometers én gevoelsmatig ver liggen van de Europese hoofdsteden. Vooral op het platteland spreken kiezers zich namelijk uit voor een vastberaden nationalisme en anti-institutionalisme, zoals dat wordt verkondigd door Geert Wilders, Giorgia Meloni, Viktór Orban en Marine Le Pen.
Over de auteurs
Maartje Bakker en Sterre Lindhout zijn beiden buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Hoe valt dat te verklaren? Esther Peeren, hoogleraar culturele analyse aan de Universiteit van Amsterdam, denkt dat welvarende stedelingen het buitengebied te veel behandelen als een ‘achterland’: een soort wingewest ten behoeve van zichzelf. In het achterland worden op grote schaal dieren gehouden, grondstoffen gedolven en wordt er energie opgewekt door een horizon vol windmolens. Er zijn distributiecentra en opvanglocaties voor asielzoekers – of de omwonenden er nu mee instemmen of niet.
Het achterland is een even onmisbaar als onzichtbaar deel van onze geglobaliseerde wereldeconomie. Want de meeste stedelingen, stelt Peeren, willen liever niet zien welke mechanismen er nodig zijn om hun manier van leven mogelijk te maken.
In een nieuwe bundel, Planetary hinterlands, gaan Peeren en een internationale groep collega’s wél op verkenning in dat achterland. Dat doen ze niet door af te reizen naar onbekende uithoeken, vertelt Peeren vanuit haar kleine, met boeken volgestapelde werkkamer die uitkijkt op een Amsterdamse gracht. Wel verdiepte ze zich in sociologisch onderzoek, kunst en literatuur over het achterland.
Peeren en haar collega’s constateren dat het economisch systeem tegen zijn grenzen aanloopt. Omdat er uiteindelijk niet genoeg achterland beschikbaar is om gelijke tred te houden met de groeiende wereldbevolking. En omdat het achterland, tenminste hier in Europa, steeds vaker van zich doet spreken bij monde van boze boeren en burgers.
Hoe kwam u op de term ‘achterland’?
‘Ik heb lang onderzoek gedaan naar de idealisering van het platteland en hoe daar politiek gebruik van wordt gemaakt door partijen als de BoerBurgerBeweging. In dat soort beeldvorming staan stad en platteland diametraal tegenover elkaar. De stad als grijze, betonnen, deprimerende en ongezonde plek. En het platteland als authentiek, simpel en fijn.
‘Samen met collega’s ben ik gaan nadenken over een manier waarop we zichtbaar konden maken dat die verbeelding niet klopt, dat het platteland ook schaduwzijden heeft, omdat er sprake is van uitbuiting van dieren, mensen en het milieu. Om dat te laten zien hadden we een ander begrip nodig.
‘Het achterland is een term uit de koloniale tijd. Aan het einde van de 19de eeuw, tijdens de scramble for Africa, werd de oorspronkelijk Duitse term hinterland overgenomen in het Engels. Koloniale machten die een haven veroverden, claimden meteen het hele gebied daarachter. Ze zagen het achterland als een leeg gebied dat klaarlag om geëxploiteerd te worden.
‘Maar ook binnen Europese landen heb je achterlanden. Groningen heeft bijvoorbeeld al eeuwen een achterlandfunctie: eerst was het een veenkolonie, later werd het gebruikt voor de gaswinning.’
De koloniale blik is dus nooit helemaal verdwenen?
‘Klopt. Het achterland is een plek waar we dingen vandaan halen en naartoe brengen die we uit het oog willen hebben. Dat kunnen traditionele extractieve industrieën zijn, zoals mijnbouw, maar ook afvalverwerking of het verslepen van overtollige goedkope kleding van westerse landen naar Afrika en Latijns-Amerika.
‘Windparken op zee zijn ook een goed voorbeeld. Beleidsmakers behandelen de Noordzee als een leeg gebied waar we kunnen doen wat we willen. Ze denken niet aan de ecosystemen die daar bestaan, hoogstens aan de mensen die aan het strand wonen, die dan naar een paar windmolens moeten kijken.’
Hoe verklaart de exploitatie van het achterland volgens u het politieke ongenoegen?
‘Ik denk dat er in de achterlanden een legitiem gevoel is dat er te weinig aandacht is voor de mensen die daar leven. Dat in veel landen de focus, in de politieke cultuur en de mediacultuur, gericht is op het centrum.
‘Denk aan de mensen uit Groningen, die klaagden over aardbevingen en instortende huizen. Ze werden lange tijd niet serieus genomen, vanuit het idee: daar komt het gas vandaan dat nodig is om de economie en de welvaartsstaat te betalen.’
Maar de gevolgen van de gaswinning in Groningen zijn bepaald niet onderbelicht gebleven.
‘Uiteindelijk heeft Groningen veel aandacht gekregen. Maar dat heeft wel te maken met het soort mensen dat daar schade heeft opgelopen. Dat zijn vooral huizenbezitters, niet de meest achtergestelde bevolkingsgroep.’
Esther Peeren is geen plattelandskind, al bewoonden haar grootouders een klein boerderijtje in Brabant. Haar interesse ontlook een jaar of tien geleden tijdens het kijken naar Boer zoekt vrouw – ze moet er zelf een beetje om glimlachen. De immense populariteit van het programma fascineerde haar. Het viel haar ook op hoe graag mensen, in het buitengebied én in de stad, een geïdealiseerd beeld koesteren van het platteland, en hoe ze de schaduwzijden liever niet willen zien.
Ook zijn er raakvlakken met een andere interesse van Peeren: spoken. ‘Metaforische spoken’, haast ze zich eraan toe te voegen: mensen die in de samenleving onzichtbaar zijn, zoals daklozen en schoonmakers zonder verblijfsvergunning. ‘Voor hen geldt hetzelfde principe als bij het achterland: we hebben ze nodig, maar willen ze niet zien.’
Is het echt zo dat mensen verdringen wat er gebeurt in het achterland? Of is er eerder sprake van desinteresse?
‘Het is een combinatie. Zolang er niks misgaat, is het achterland niet zo spectaculair. Daarom schrijven we in onze bundel over het vrachtschip Ever Given dat in 2021 kwam vast te zitten in het Suezkanaal. Pas als er crisis is, treedt het achterland – in dit geval het Suezkanaal – op de voorgrond.
‘Hier in Nederland valt me op hoe weinig aandacht er is voor de explosieve toename van het aantal distributiecentra. Bijna niemand is daarmee bezig. Ze zijn ook niet fotogeniek.’
De grote fenomenen van deze tijd – migratie, de energietransitie – lijken zich vooral af te spelen in het achterland.
‘Ja, migranten worden vaak naar het achterland gestuurd of daar opgevangen, denk aan Ter Apel. Ook Lesbos en Lampedusa, waar veel migranten Europa binnenkomen, zijn achterlanden. Daar is een aantal goede films over gemaakt: Sudeuropa (2005-2007) van Maria Iorio en Raphaël Cuomo, bijvoorbeeld. Die film laat zien hoe de problemen van het achterland vaak pas zichtbaar worden als ze invloed hebben op de levens van mensen in het centrum – als Lampedusa ineens geen paradijselijke vakantiebestemming meer is.
‘Windparken staan voor veel mensen voor de hoop op een groene transitie, het idee dat we met groene technologie en groene energie alles kunnen oplossen. Dat is een mythe die we graag in stand houden. Ik vond de roman Doggerland interessant. De auteur, Ben Smith, kiest ervoor om de dystopische toekomst van het kapitalisme zich in een windpark te laten afspelen. Ook groene energie heeft immers negatieve aspecten. Windparken hebben gevolgen voor vogels en windmolens op zee blijken kwallen aan te moedigen zich te vermenigvuldigen. Om windparken en zonnevelden aan te leggen zijn bovendien enorme oppervlakten nodig.’
Is de druk op het achterland, door groei van de bevolking en van de wereldeconomie, nu groter dan ooit?
‘Ja, want het achterland is niet onuitputtelijk. Dat is ook het argument van de marxistische Welshe denker Raymond Williams, die ons heeft geïnspireerd. Williams beschrijft hoe steden in Engeland lang geleden begonnen het platteland als achterland te gebruiken. Maar dan blijkt er meer nodig en ontstaat het kolonialisme, gevolgd door uitbreiding naar wildernisgebieden zoals de Noordpool, de Zuidpool en de Diepe Zee. En nu denken mensen als Elon Musk na over het exploiteren van de ruimte.
‘Tegelijkertijd groeit het besef dat dit hele voor- en achterlandsysteem niet langer houdbaar is. We komen op het punt dat we niet alles meer kunnen uitbesteden. We hebben gewoon niet genoeg achterland meer. En dan komen de mensen in het achterland ook nog eens in opstand, af en toe.’
De boerenprotesten trokken afgelopen jaar in heel Europa de aandacht. Hoe ziet u de rol van de boer in het achterland?
‘De intensieve agricultuur is voor mij een voorbeeld van een extractieve industrie die het achterland uitbuit. Die boeren onttrekken voedingsstoffen aan de grond, om voedsel te kunnen produceren dat voor een groot deel bedoeld is voor export. Ze gebruiken daarbij bestrijdingsmiddelen die slecht zijn voor henzelf en hun omgeving: boeren die veelvuldig gebruikmaken van landbouwgif hebben een grotere kans op verminderde vruchtbaarheid en op Parkinson.
‘Wat mij intrigeert, is: waarom denken boeren altijd dat ze een soort exceptionele status hebben? Waarom is het voor hen onmogelijk om iets anders te gaan doen? Het idee lijkt altijd te zijn dat veranderingen in de landbouw erger zijn dan in andere takken van de economie. Terwijl daar ook bedrijven bestaan die al tien generaties in de familie zijn, maar niemand heeft sympathie voor het verhaal van een familiebank of iets dergelijks.’
Hoe kan het dat het rechts-nationalistische verhaal juist op het platteland zo aanslaat?
‘Politici van de BoerBurgerBeweging, maar ook van de PVV en Forum voor Democratie, verbeelden het platteland als gezond, authentiek, simpel, fijn, en zetten dat tegenover de drukke, vervuilde en ‘verdorven’ stad. Zeker voor Wilders en Baudet is dat een soort code voor: we willen terug naar een Nederland waarin iedereen wit is en iedereen christelijk.
‘Het is ook gewoon een verleidelijk idee. Mensen willen graag denken dat er in Nederland en in andere Europese landen nog plekken zijn die niet aangetast zijn door globalisering en door het kapitalisme. Maar dan wordt ontkend hoezeer het platteland zelf al veranderd is. Het is daar niet meer zoals het vroeger was. Zeker niet in Nederland. Het hele platteland is na de oorlog drastisch herontworpen. Daar is helemaal niks authentiek Nederlands aan.’
Het is niet voor het eerst in de geschiedenis dat het landleven wordt geïdealiseerd en afgezet tegen het anonieme of zelfs verdorven leven in de grote steden. Onder welke omstandigheden komt zo’n golf van nostalgie tot stand?
‘Het bestond al in de Romeinse tijd. Toen werden er gedichten geschreven over mensen die naar het platteland gingen om daar tot rust te komen. En ook toen was het beeld onrealistisch.
‘In de tijd dat de natiestaat opkwam in Europa, ging men in bijna alle landen kijken wat de kern is van de natie. Dan gingen ze volksliedjes en -verhalen verzamelen, die vaak verbonden waren met het leven op het platteland: denk aan de Duitse sprookjes van de gebroeders Grimm.
‘Nu is er een beweging gaande in heel Europa, in heel de wereld eigenlijk, die zich keert tegen globalisering en het idee van een multiculturele samenleving, van migratie. Daartegenover wordt het idee geplaatst van terugkeer naar de ‘originele natie’. In dat narratief grijpt men terug naar het platteland als plek waar die theoretisch nog gevonden kan worden.’
Als de achtergestelden op het platteland en dus in het achterland wonen, waarom komt links dan niet wat meer voor ze op?
‘Ik denk dat links traditioneel niet zo speelt op de stad-plattelandtegenstelling. Links vindt dat het een universeel verhaal heeft, voor stad en platteland: opkomen voor de minderbedeelden.
‘Maar doordat de stad-plattelandstegenstelling constant benadrukt wordt, ook in de populaire cultuur, gaan mensen in de eerste plaats over zichzelf denken als een plattelandsbewoner. Zodra dat gebeurt, worden ze gevoelig voor het rechtse verhaal, want dat speelt daarop in.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant