Een groep onderzoekers uit de sociale en geesteswetenschappen krijgt vrijdag een voor hun doen ongekend hoge subsidie van 30 miljoen euro: goed voor tien jaar onderzoek naar het versterken van sociale cohesie. De Groningse hoogleraar theoretische sociologie Rafael Wittek geeft uitleg.
Hoe hoor je dat je ruim 30 miljoen euro krijgt?
‘Er was ons alleen gezegd dat we in mei iets zouden horen, maar verder niets. Dus ik zat gewoon in een begeleidingsgesprek met een promovendus en dan lees je het opeens op je telefoon.’
Rafael Wittek, hoogleraar theoretische sociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, belde meteen een medeaanvrager op. Dat was Naomi Ellemers, organisatiepsycholoog en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. ‘Tja, en dan heb je toch een reactie van: dit kan niet waar zijn. Ik zei: ja écht.’
Over de auteur
Margriet Oostveen is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over sociale wetenschappen, geschiedenis en maatschappij. Eerder trok ze tien jaar als columnist door Nederland.
Rafael Wittek gaat het consortium Socion leiden van sociale en geesteswetenschappers die de buit vandaag binnenhalen: een van de vijf Summit Grants, de eenmalige en zeldzaam hoge onderzoeksbeurzen waar demissionair minister Robbert Dijkgraaf zich hard voor maakte.
De Summit Grants gaan naar samenwerkende onderzoekers die bij de wereldtop horen en financiering voor de lange termijn nodig hebben om daar te blijven: met deze subsidie kunnen ze tien jaar door. De andere Grants gaan zoals meestal naar bèta- en medische wetenschappen.
Socion bestaat uit wetenschappers van vier universiteiten en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (Nidi). Samen willen ze een gereedschapskist ontwikkelen van kennis en maatregelen om maatschappelijke ontwrichting tegen te gaan, onder andere als gevolg van migratie, klimaatverandering en vergrijzing.
Wat gebeurt er wanneer waarden en normen van verschillende groepen gaan concurreren? Wie vertrouwen mensen, onder welke omstandigheden, voor wie voelen ze zich verantwoordelijk, en waarom? Hoe versterk je sociale verbintenissen tussen mensen zonder dat andere verbintenissen daaronder lijden, bijvoorbeeld als vrouwen fulltime moeten gaan werken en er daardoor veel minder mantelzorger zijn?
Dat soort vragen gaan sociologen, psychologen, historici, demografen en filosofen binnen Socion onderzoeken door onder meer enquêtes, demografische gegevens, historische analyses van eerder onderzoek naar sociale relaties, observationele studies en veld- en labexperimenten te combineren.
Met de Summit Grant kunnen nu vijftig extra promovendi en acht postdocs aan het werk, schat Wittek.
Waarom was de verbazing zo groot?
‘Wij voelden ons toch een beetje de underdog. We hebben bij sociale- en geesteswetenschappen wel meegemaakt dat het indienen van grote onderzoeksvoorstellen een beetje werd ontmoedigd. Zo van: alles leuk en aardig, maar je moest wel je plek kennen. Veel universiteiten willen liever onderzoeken in de bètawetenschappen kandideren, die hebben een hoge slagingskans. Maar bij ons in Groningen zei het bestuur gewoon: we gaan dit doen. Dat is dus niet vanzelfsprekend.’
Is het terecht dat jullie geen harde wetenschap worden genoemd?
‘Volgens mij niet, maar het beeld bestaat nog wel. Bij voorbereidende sessies voor dit soort grote onderzoeksprojecten nodigen we bewust ook onze collega’s uit de bèta en de medische hoek uit. Soms zien we scepsis, bijvoorbeeld in vragen als: hebben jullie wel gekeken of je genoeg statistische power hebt?’
Wittek lacht.
Statistiek is uw ‘core business’.
‘Onze standaard qua statistische toetsing is vaak strenger dan voor bijvoorbeeld de fysica, heeft een fysicus me zelf een keer uitgelegd. Maar zo’n vraag laat ook zien dat collega’s zich afvragen hoe wij werken.’
Luistert de overheid daarom liever naar economen?
‘Economen werken met een duidelijk model, vanuit de aanname dat de mens wordt gedreven door eigenbelang. Sociologen proberen ingewikkeldere processen te vangen en gebruiken daar verschillende soorten modellen voor. Dat geeft ons de reputatie dat we het niet met elkaar eens zijn. Laat vijf sociale wetenschappers een probleem oplossen en je krijgt vijf verschillende antwoorden, luidt het cliché.’
‘Wetenschappelijke kennis bleef in de sociale en geesteswetenschappen te vaak hangen bij wetenschappers’, zegt Naomi Ellemers. Wat verandert er?
‘Ook in de economie is er nu een beweging die de meerwaarde van sociaal-wetenschappelijke kennis benadrukt, bijvoorbeeld in de gedragseconomie. Men staat meer open voor onze inzichten. En we zijn beter gaan aantonen dat we net zulke harde methoden gebruiken. Zoals Naomi en alle andere sociale- en gedragswetenschappers die vorig jaar in Nature aantoonden dat hun aanbevelingen tijdens de coronapandemie hebben gewerkt.’
Sociale cohesie is niet echt een nieuw onderwerp
‘Cohesie is inderdaad een van de kernthema’s van de sociale wetenschappen sinds die zijn uitgevonden. Je zou dus kunnen zeggen: hebben jullie het nu nóg niet begrepen? Kun je niet eens wat wetten formuleren of zo, van zaken die belangrijk zijn om sociale cohesie in stand te houden?
Nou?
‘Die wetmatigheden zijn er wel, maar ze uiten zich steeds in andere vormen, omdat de maatschappij voortdurend verandert. Dat is het lastige. Neem de opkomst van de welvaartsstaat, of nu technologische ontwikkelingen als AI. Er zijn steeds nieuwe ontwikkelingen die de cohesie bedreigen, dus je moet de kennis daarover ook weer actualiseren.’
‘De verzuiling is een mooi voorbeeld. Dat was een manier om onderlinge samenhang te creëren binnen zuilen van religies en vakbonden. De elites hielden die zuilen bij elkaar en dat werkte tamelijk goed voor een bepaalde periode. Maar inmiddels is er te veel gebeurd, bijvoorbeeld door secularisering, om die zuilen overeind te houden. Dus onderzoeken wij: wat moet daarvoor nu in de plaats komen?’
Bedreigen migratie, vergrijzing en klimaatadaptatie de sociale cohesie meer dan gemiddeld? Of zijn zulke veranderende omstandigheden van alle tijden?
‘Ik heb van mijn samenwerking met historici geleerd dat je nooit moet zeggen: dit is nooit eerder vertoond. Maar soms spelen er opeens veel zaken tegelijk die het extra ingewikkeld maken sociale cohesie in stand te houden. En ik zou wel zeggen dat we daar nu middenin zitten.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant