Van een levende cel kweken uit levenloze moleculen, tot antwoorden vinden op hoe je een samenleving bij elkaar houdt in tijden van polarisatie: vijf Nederlandse groepen krijgen vrijdag in totaal 174 miljoen euro om onderzoek te doen. Een zeldzaam hoog bedrag, waar ook kritiek op is.
Met de zeldzaam hoge onderzoeksbeurzen, vrijdag voor het eerst uitgereikt, moeten Nederlandse onderzoeksgroepen die nu al tot de wereldtop behoren of daar dicht tegenaan schurken nieuwe doorbraken kunnen forceren. Het gaat om tien jaar financiering en is daardoor medebepalend welke rol de Nederlandse wetenschap op het wereldtoneel wil spelen.
‘Topwetenschap is geen gegeven’, zegt Robbert Dijkgraaf, demissionair onderwijsminister en initiatiefnemer van deze zogeheten Summit Grants van onderzoeksfinancier NWO. ‘Het is alleen mogelijk doordat Nederlandse onderzoekers als geen ander kunnen samenwerken. En doordat er financiering is die net als de wetenschap gericht is op de langere termijn.’
Het meeste geld (40 miljoen) gaat naar een onderzoeksconsortium onder leiding van de TU Delft naar synthetische cellen, oftewel het bouwen van leven uit levenloze moleculen. ‘We willen zo de basisprincipes van het leven ontdekken’, zegt hoogleraar Cees Dekker.
Van mensen en dieren tot planten; allemaal hebben ze een aantal bijzondere eigenschappen die maken dat ze leven, zoals kunnen groeien, reageren op de omgeving en generatie op generatie evolueren. De cel is daarbij de kleinste levende bouwsteen die we kennen. Dekker: ‘Maar die cel is weer opgebouwd uit eiwitten en andere levenloze moleculen. Hoe veranderen die levenloze bouwstenen samen in een systeem dat leeft? Dat willen we ontdekken door het zelf te bouwen in het lab. Want, zoals de beroemde Amerikaanse fysicus Richard Feynman ooit zei: wat ik niet zelf kan scheppen, kan ik niet werkelijk snappen.’
Hoewel het onderzoek vooral fundamentele vragen moet beantwoorden, hoopt Dekker ook op praktische toepassingen. ‘We krijgen hierdoor natuurlijk beter inzicht in hoe kleine chemische fabriekjes werken. Dat kan interessant uitpakken op allerlei terreinen, bijvoorbeeld om betere medicijnen te maken die minder bijwerkingen hebben.’
Bij zijn zoektocht naar de oorsprong van het leven werkt Dekker samen met dertig wetenschappers uit diverse vakgebieden, onder wie filosofen en ethici die zich onder meer buigen over een goede definitie van wat leven nu precies is, en hoe je zeker kunt weten dat de mens controle houdt over dat zelfgeknutselde leven. Ook de vraag of Dekker, zelf gelovig christen, met zijn onderzoek niet te veel ‘voor God speelt’ komt aan bod.
Een beurs van 30,6 miljoen voor sociale- en geesteswetenschappen gaat naar Socion, een samenwerking van de Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht, Vrije Universiteit, Radboud Universiteit en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (Nidi). Zij gaan het verstevigen van sociale cohesie onderzoeken, met name in relatie tot migratie, zorg, vergrijzing en klimaatadaptatie.
Socion werkt nauw samen met maatschappelijke partners, bijvoorbeeld toezichthouders als de Arbeidsinspectie. Volgens Socion-onderzoeksleider Rafael Wittek, hoogleraar sociologie in Groningen, formuleerde de overheid lang beleid ‘op grond van economische aannames’, maar is er onder druk van polarisatie ‘weer meer behoefte aan sociologische feiten’. Is daarnaar te weinig geluisterd? ‘Absoluut.’
Paul Diederen van het Rathenau Instituut, gespecialiseerd in wetenschapsbeleid, vindt het positief dat de nieuwe Summit Grants zorgen dat interdisciplinaire groepen wetenschappers zich tien jaar kunnen concentreren op hun onderzoek. Veel onderzoekers zijn beduidend korter verzekerd van geld, waarna een nieuwe financiële zoektocht begint. ‘Wetenschappers zijn doorgaans veel tijd kwijt met het vinden van financiering, via onderzoeksvoorstellen en competities. Dit schept rust voor deze onderzoeksgroepen.’
Kritiek op het nieuwe miljoenenbal klinkt er ook. ‘Dit is een enorme smak geld voor een relatief klein aantal projecten’, zegt Thijs Bol van de Universiteit van Amsterdam. Uit onderzoek van de hoogleraar sociologie blijkt dat wetenschappers die eenmaal een onderzoeksbeurs hebben ontvangen, daarna meer kans maken op nieuwe beurzen. Geld trekt geld aan; een soort Dagobert Duck-effect.
‘Dit zijn allemaal gevestigde wetenschappers, die nu nóg meer geld krijgen. Daar gaan ze ongetwijfeld fantastisch werk van leveren. Maar onderzoeksgeld is schaars, en innovatie altijd een onzeker traject. Spreid dat geld liever uit over meer onderzoeksprojecten.’
Snappen hoe klimaatverandering op de lange termijn werkt (30,6 miljoen euro)
‘We weten dankzij klimaatmodellen vrij goed wat er de komende veertig, vijftig jaar gaat gebeuren’, zegt paleo-oceanograaf Appy Sluijs (Universiteit Utrecht). ‘Maar van de terugkoppelingen op langere termijn weten we nog weinig.’ Terwijl het hier gaat om processen die eind deze eeuw al dominant kunnen zijn, zoals vrijkomend CO2 uit dooiende permafrost, dat de opwarming verder aanduwt. Sluijs’ groep wil dat onderzoeken, met nieuwe metingen en deelonderzoeken die vooral kijken naar wat er gebeurt in de overgangszones tussen lucht, land, ijs, biosfeer en oceaan. (Maarten Keulemans)
Weefsels stimuleren zichzelf te herstellen (37,5 miljoen euro)
Chronische aandoeningen behandelen door het lichaam zelf aan het werk te zetten: nu door de vergrijzing steeds meer ouderen kampen met hart-en nierfalen en slijtage van botten en kraakbeen is de regeneratieve geneeskunde een beloftevol onderzoeksterrein. Een consortium, onder leiding van hoogleraar experimentele nefrologie Marianne Verhaar (UMC Utrecht), gaat de komende tien jaar op zoek naar implanteerbare materialen die weefsels en organen stimuleren zichzelf te herstellen, met als doel om in de toekomst chronische ziekten echt te genezen. (Ellen de Visser)
Jagen op de grenzen van de quantumwereld (35,4 miljoen euro)
Op het allerkleinste niveau gedraagt de wereld zich naar menselijke maatstaven volkomen absurd: voorwerpen kunnen op meerdere plaatsen tegelijk zijn en computerbits zijn soms simultaan ‘0’ én ‘1’, zo dicteert de quantumnatuurkunde. Het begrip daarvan vertoont nog wel de nodige rafelranden. Is de werkelijkheid opgebouwd uit minuscuul quantumgruis? Hoe werkt de zwaartekracht op quantumschaal? Dat soort diepe vragen moeten onderzoekers van het in quantumwetenschap gespecialiseerde onderzoeksinstituut QuTech, TU Delft en de Universiteit Leiden samen beantwoorden, en daarmee bovendien blootleggen wat de (on)mogelijkheden zijn van toekomstige quantumtechnologie. (George van Hal)
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant