Op 6 juni gaat Nederland, als eerste van de EU-lidstaten, naar de stembus om een nieuw Europees Parlement te kiezen. De Volkskrant interviewt de lijsttrekkers van verschillende partijen, vandaag aflevering 3: Gerben-Jan Gerbrandy van D66.
Het partijkantoor is haast incognito. Geen vlag aan de gevel, zelfs geen verkiezingsposters op de ramen. Alsof niemand mag weten dat hier, in het centrum van Den Haag, het landelijk bureau van D66 zit.
‘Normaal hangt die vlag er wel’, zegt Gerben-Jan Gebrandy. ‘Geen idee waarom die is weggehaald. Misschien is het in deze tijd niet zo’n goed idee om zichtbaar te zijn.’
Het zegt iets over de stemming in het land. Dezelfde ochtend is het akkoord gepresenteerd van de meest rechtse regeringscoalitie ooit. Progressieve partijen zoals D66 zitten in de verdrukking.
Over de auteur
Maartje Bakker is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Toch is Gerbrandy, als lijsttrekker van het van oudsher pro-Europese D66, hoopvol over de komende verkiezingen. ‘De gemiddelde Nederlander is de afgelopen jaren veel positiever gaan denken over Europa.’ Hij wijst op de inkoop van vaccins tijdens de coronapandemie, op de weigering nog langer olie en gas uit Rusland af te nemen: steeds trokken de Europese landen samen op.
‘Er is meer respect voor de manier waarop Europa dit soort dingen doet. Bovendien staat Poetin nu aan de grens van de Europese Unie. Dat gevaar kunnen we alleen met elkaar tegenhouden, en daarvoor hebben we een heel sterk Europa nodig.’
Uw voorganger Sophie in ’t Veld was vier keer D66-lijsttrekker in Europa. Nu heeft ze de partij de rug toegekeerd, naar eigen zeggen omdat het Europagevoel ‘sleets en werktuigelijk’ is geworden. Herkent u dat?
‘Nee. Onze Europa-woordvoerder Jan Paternotte is uitermate pro-Europees, zeer uitgesproken. Salima Belhaj heeft een prachtige notitie geschreven over Europese defensie. We hadden in januari nog een speciaal congres over Europa, waar Rob Jetten een volledig Europees verhaal heeft gehouden. Dus ik ben het niet met Sophie eens.’
Voorheen sprak D66 in het verkiezingsprogramma volop over een federaal Europa en een politieke unie. Nu zijn die termen niet meer te vinden.
‘Ik vind dat altijd een wat grappige discussie. We hebben allang een federaal Europa. Er zijn ontzettend veel beleidsterreinen met meerderheidsbesluitvorming. Dat is volgens mij de definitie van federaal. Een politieke unie hebben we ook allang. Kijk naar de besluiten over Oekraïne, over de natuurherstelwet (waarin staat dat er herstelmaatregelen moeten komen voor natuurgebieden in slechte staat, red.). Politieker kan je het bijna niet krijgen.’
Tegelijkertijd boekt D66 weinig vooruitgang met het hervormen van de Europese democratie. Uw partij pleit al jaren voor minder veto’s van de lidstaten, voor internationale kieslijsten, de bevoegdheid van het parlement om individuele Eurocommissarissen weg te sturen.
‘Ja, het is natuurlijk een schande dat Poetin nu aan de stadspoorten van Charkiv staat, omdat Europa maandenlang vertraging heeft opgelopen bij het geven van steun aan Oekraïne. Hoe kon dat? Omdat Orbán dat in zijn eentje kon tegenhouden. Daarom moeten we af van die veto’s.’
Rusland rukt inderdaad op. Waar ligt wat u betreft de grens van de hulp aan Oekraïne? Emmanuel Macron, wiens partij in dezelfde fractie zit als de uwe, legde laatst de optie op tafel om soldaten naar het front te sturen.
‘Ik begrijp wat Macron daarmee heeft willen zeggen, namelijk dat wij uiteindelijk overal toe bereid zijn, om Oekraïne te steunen in het verdedigen van de Europese waarden. Want het is evident dat deze strijd gaat om waarden: vrijheid, democratie, mensenrechten, enzovoorts. Daar heeft Poetin een broertje dood aan. Oekraïne is juist al enkele jaren bezig steeds meer die kant op te gaan. Dáárom ziet Poetin dat land als een grote bedreiging.
‘Of het nu verstandig is om al te praten over boots on the ground, dat weet ik niet. We hebben moeite genoeg om wapens te sturen, dus laten we daar vooralsnog op focussen.’
U vindt dat de EU moet streven naar een Oekraïens EU-lidmaatschap binnen tien jaar. Waarom is dat voor u zo duidelijk?
‘Het allerbelangrijkste is de veiligheid. Wij gaan Europa alleen maar veilig houden als we landen als Oekraïne onderdeel laten uitmaken van de Europese Unie. Hetzelfde geldt voor de Balkan. Je moet er niet aan denken dat Rusland of China daar zo’n invloed heeft dat het een soort gezwel binnen Europa wordt.
‘Het is cruciaal dat de EU zich nu uitbreidt. We moeten kandidaat-lidstaten helpen te voldoen aan alle eisen, vooral de belangrijkste dingen van democratie, rechtsstaat, juridisch stelsel, corruptie, vrije media, maar ook de kracht van de economie. En dan moeten sommige landen misschien één of twee jaar extra krijgen om alle EU-wetgeving in nationale wetgeving om te zetten. De uitbreiding van de EU is altijd een politiek proces geweest, niet een administratief proces.’
Er zijn momenteel negen kandidaat-lidstaten. Gaat de EU de komende vijf jaar groeien?
‘Ja, dat lijkt mij wel. De geopolitieke omstandigheden dwingen ons haast te maken.’
Stel, de EU wordt uitgebreid en de veto’s worden afgeschaft. Wie garandeert dan dat de Nederlandse stem nog wordt gehoord? De afgelopen jaren tekende Nederland een aantal keer luidruchtig protest aan, bijvoorbeeld als lid van de ‘vrekkige vier’ die geen extra geld naar armere EU-lidstaten wilden sturen.
‘Ook bij meerderheidsbesluitvorming is verzet mogelijk. Zie de natuurherstelwet, daar is geen sprake van een veto, maar de tegenstem van Nederland is toch effectief.
‘We kunnen niet met veto’s alles maar blijven ophouden. Tegenwoordig moeten besluiten heel snel genomen worden: reagerend op Poetin, reagerend op China, maar ook reagerend op Joe Biden en zijn Inflation Reduction Act met 370 miljard dollar voor groene technologie. Immers, hoe meer duurzame energie, hoe lager de energiekosten worden, en hoe krachtiger de economie. De huidige besluitvorming in de EU is veel te traag. Dan loop je achter de feiten aan.
‘Stel dat Donald Trump de Amerikaanse verkiezingen wint en hij zich volledig terugtrekt uit de Navo. Dan gaan we met een Europa van veto’s never nooit een vuist maken.
‘Daarnaast leiden veto’s ertoe dat het aanpakken van rotte appels niet lukt. We hebben met Polen grote problemen gehad op democratisch gebied. En met Hongarije ook, nog steeds. Op dat terrein hoeven landen maar met z’n tweeën te zijn om maatregelen tegen te gaan. Dat moet niet kunnen.’
Gerben-Jan Gerbrandy (56), een ver familielid van oorlogspremier Pieter Sjoerds Gerbrandy, groeide op in Den Haag en studeerde bestuurskunde in Leiden. Hij maakte carrière binnen D66 en was van 2009 en 2019 al eens lid van het Europees parlement. Sinds 2021 is Gerbrandy als voorzitter van de Nationale Agenda Laadinfrastructuur bezig meer laadpalen voor elektrische voertuigen in Nederland te krijgen.
De D66-politicus formuleert helder, kalm, zonder uitweidingen. Met een blik op D66-voorouders Jan Terlouw, Els Borst en Hans van Mierlo, die op een levensgrote foto aan de muur hangen: ‘Wat mij in deze partij altijd enorm heeft aangetrokken – zeker bij Van Mierlo, maar ook bij Terlouw – is dat je niet alles zeker weet. Je kunt soms je twijfel uiten.’
Waarom wilt u terugkeren in het Europees Parlement?
‘De directe aanleiding is het onderuithalen van de natuurherstelwet. Toen dat gebeurde, ging er een mes door mijn hart. Ik ben de zoon van twee biologen. Van huis uit heb ik meegekregen dat de natuur prachtig is en één grote verwondering, maar ook heel kwetsbaar. Die kwetsbaarheid wordt steeds evidenter. Ook in Nederland, waar we al dertig, veertig jaar een mestprobleem hebben.
‘Eindelijk zouden we door Europa gedwongen worden om die problemen fundamenteel aan te pakken. En dan verzint het Nederlandse parlement weer allerlei trucs om eronderuit te komen. Toen dacht ik: dit is zo belangrijk, ik moet terug naar de politieke arena. In de tien jaar dat ik in Brussel zat heb ik ontzettend veel aan natuur en biodiversiteit gedaan.’
D66 was al vóór de natuurherstelwet. Wat denkt u extra te kunnen doen?
‘Wat mij in die tien jaar die ik in het Europees parlement zat gelukt is, is om de liberale fractie (waar D66 deel van uitmaakt, red.) veel groener te maken. De focus daarop is de afgelopen jaren veel minder geweest bij D66. Dat wil ik weer terughalen. De liberale fractie is belangrijk in het Europees parlement, een kingmaker tussen links en rechts.’
Als natuur en milieu zo’n belangrijk onderwerp voor u is, past u dan niet beter bij GroenLinks-PvdA?
‘Nee, dat denk ik niet. In veel van wat GroenLinks-PvdA zegt kan ik me vinden, maar ik ben eerder bereid compromissen te sluiten. Bij de Green Deal, bijvoorbeeld, neemt GroenLinks-PvdA meer afstand van het bedrijfsleven. Terwijl ik ervan overtuigd ben dat die maatschappelijke opdracht zo groot is dat de publieke sector dat niet als enige kan doen.’
In het verkiezingsprogramma van D66 staat dat er nieuwe arbeidsmigranten van buiten de EU moeten komen – en dat terwijl migratie een heikel punt is.
‘Ja, daarom willen wij een ander soort arbeidsmigranten, en in aantal ook veel minder. Nu zijn er in Nederland ontzettend veel laagbetaalde banen voor laagopgeleide mensen, in distributiecentra, transport, slachterijen. Een handvol mensen wordt heel rijk van dat werk, maar de gemiddelde Nederlander heeft er geen profijt van. We moeten veel beter kiezen hoe onze economie eruit moet zien: met hoger opgeleide en beter betaalde mensen.’
Heeft migratie niet het draagvlak voor de EU ondergraven? In armere landen blijven hele gebieden ontvolkt achter, in rijkere landen brengen arbeidsmigranten een gevoel van vervreemding teweeg. Intussen is migratie een van de belangrijke redenen voor de opkomst van radicaal-rechtse partijen.
‘Als je migranten van alles de schuld geeft, gaan mensen dat op een gegeven moment geloven. In Nederland richten politici zich vaak op asielzoekers, terwijl asielmigratie maar 10 procent uitmaakt van de mensen die naar Nederland komen.
‘Dezelfde mensen die tegen migranten zijn, willen ook dat alles betaalbaar is in de supermarkt, die willen pakketjes snel thuis laten afleveren, die willen goedkoop vlees. Die dingen gaan niet samen.’
Misschien vinden ze een omgeving met mensen die dezelfde taal spreken en dezelfde achtergrond hebben toch belangrijker dan snel pakketjes ontvangen?
‘Dat weet ik niet. Die vraag wordt nooit gesteld in opiniepeilingen.’
Ursula von der Leyen wil door als voorzitter van de Europese Commissie en hengelt naar radicaal-rechts. Kan dat samengaan met steun van de liberalen?
‘Dat ligt heel moeilijk. Von der Leyen heeft een Yesilgözje uitgehaald door de deur open te zetten voor de neofascisten van Meloni en de rechtsextremisten van Vox in Spanje. Ze sluit niet uit dat ze deals wil maken met extreem-rechts. En dat terwijl extreem-rechts – wat mij betreft een van de grootste bedreigingen voor Europa – pas een deuk in een pakje boter kan slaan als ze wordt gesteund door andere conservatieve partijen.
‘De liberalen hebben in maart nog een resolutie aangenomen waarin staat dat ze nooit en te nimmer samenwerken met extreem-rechts. Dus als Von der Leyen deals wil gaan sluiten met extreem-rechts, dan niet met ons. Ook geen deelakkoorden voor bepaalde onderwerpen.’
Kan de VVD, als ze straks regeert met de PVV, nog bij de liberale fractie blijven?
‘We hebben niet voor niks unaniem geconstateerd dat samenwerken met extreem-rechts door een liberaal gewoon niet gedaan wordt. Dus daar zullen we nog een heel pittige discussie over voeren.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant