Het formatieproces van PVV, VVD, NSC en BBB verloopt zo chaotisch dat geen van de partijen nog durft in te schatten wanneer Nederland krijgt te horen wie de volgende premier wordt. Vooral PVV-leider Geert Wilders wacht woensdag een zwaar debat hoe dit proces zo uit de klauwen heeft kunnen lopen.
Terwijl de inkt van het vorige week gesloten hoofdlijnenakkoord nog niet eens droog is, dienen de eerste problemen voor de kersverse rechtse coalitie zich al aan. Het Tweede Kamerdebat waar woensdag de formateur zal worden aangewezen – normaal gesproken een formaliteit – zal overschaduwd worden door de onduidelijkheid over de premiersvraag en de politieke chaos waarin de formatie inmiddels is beland.
‘Het begint gênant te worden’, zegt een goed ingevoerde formatiebron over hoe de zoektocht naar een nieuw landsbestuur tot nu toe verloopt. Daarbij wordt vooral verwezen naar het feit dat verkiezingswinnaar Geert Wilders (PVV) tot nu toe niet in staat is gebleken om als leider van de grootste partij een geschikte kandidaat-premier te leveren.
De PVV-leider had de functie naar eigen zeggen graag aan Ronald Plasterk gegund, maar de voormalige PvdA-minister en wetenschapper is verwikkeld in een integriteitsonderzoek vanwege de manier waarop hij zich een patent heeft toegeëigend. Plasterk ontkent iets fout te hebben gedaan, maar trok zich afgelopen weekeinde toch terug als kandidaat-premier.
Over de auteurs
Avinash Bhikhie is politiek verslaggever van de Volkskrant. Natalie Righton is ook politiek verslaggever van de Volkskrant. Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Wie dan wel de volgende minister-president wordt? Geen van de vier partijleiders Wilders (PVV), Dilan Yesilgöz (VVD), Pieter Omtzigt (NSC) en Caroline van der Plas (BBB) durfde dat dinsdag te voorspellen. De winnaar van de verkiezingen wilde ook niet zeggen of hij al een nieuw iemand op het oog heeft. Daarover wil hij donderdag eerst verder praten met de andere drie formerende partijleiders.
Een van de problemen bij zijn zoektocht naar een kandidaat-premier is dat Wilders slechts kan putten uit een kleine groep vertrouwelingen. ‘In de twintig jaar dat hij in de politiek zit, heeft Wilders nauwelijks een netwerk opgebouwd', aldus een formatiebron. ‘Hij zit al zo'n twintig jaar in dezelfde kamer.’
De vijver waarin Wilders vist is klein, ook omdat de PVV een eenmanspartij is. Een democratische structuur ontbreekt, net als interne netwerken waar talenten boven kunnen komen drijven. Omdat Wilders geen andere leden toestaat, kunnen bestuurlijke zwaargewichten zich niet aan zijn partij verbinden, zoals dat bij klassieke middenpartijen wel het geval is.
FVD-leider Thierry Baudet kondigde dinsdag aan dat hij een motie zal indienen met het voorstel om Wilders dan maar alsnog aan te wijzen aan minister-president. Nu zullen Yesilgöz, Omtzigt en Van der Plas daar met gemak tegen kunnen stemmen met het argument dat dit vooralsnog niet conform de gemaakte afspraken is, maar dat maakt de zaak er niet minder ingewikkeld op.
De kans dat Wilders het heft in eigen hand neemt en zichzelf in een later stadium naar voren schuift als kandidaat-premier lijkt vooralsnog uitgesloten. Eerder in het formatieproces spraken de vier partijleiders af dat ze zelf allemaal in de Tweede Kamer zouden blijven zitten. Met name NSC-leider Omtzigt wil alleen onder die voorwaarde een kabinet vormen met de radicaal-rechtse PVV-leider.
Intussen slijpt de oppositie de messen voor het Kamerdebat over het vorige week gesloten hoofdlijnenakkoord tussen de vier partijen. Dat zal deels gaan over het eigen risico dat niet volledig wordt afgeschaft, over de onuitvoerbaarheid van de asielplannen en over hoe deze samenwerking de normalisering van het radicaal-rechtse gedachtegoed van de PVV in de hand werkt. Maar boven alles uit zal de premiersvraag en hoe het nu verder moet met het chaotisch verlopen formatieproces de boventoon voeren.
Dat zes maanden na de verkiezingen Nederland nog steeds geen idee heeft wie de nieuwe premier wordt, is ongekend in de parlementaire geschiedenis. Na het terugtrekken van Plasterk is een antwoord op die vraag bovendien niet makkelijker geworden. De volgende kandidaat-premier zal er rekening mee moeten houden dat zijn of haar verleden eveneens onder een vergrootglas komt te liggen.
Nu is het niet ongebruikelijk dat politici met krassen op het gezicht een gooi doen naar het Torentje, maar zij doen dat doorgaans wel met een politiek mandaat van de kiezer. Toen demissionair premier Mark Rutte in 2021 in de problemen kwam na het ‘functie-elders-debat’, verloor hij nooit het zicht op het premierschap. Zijn troefkaart: bijna twee miljoen mensen hadden op hem gestemd.
Nu gekozen is voor de experimentele vorm van een ‘extraparlementair kabinet’ waarbij de partijleiders in de Kamer blijven zitten en de premier van buiten moet komen, ontbreekt dat democratisch mandaat. De grootste uitdaging voor de vier coalitiepartijen is nu om een niet-verkozen persoon te vinden die van onbesproken gedrag is. Een formatiebron merkt al wel op dat iemand vinden ‘zonder vlekje’ bijzonder moeilijk zal zijn.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant