Het rioolwater van huishoudens en bedrijven is een complexe cocktail van medicijnresten, cosmetische producten en chemische stoffen. Zuiveringsinstallaties krijgen het moeilijk weer schoon. Daarom moet het systeem op de schop, vindt de Europese Unie.
In een metershoge tank op het terrein van de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Houten zitten twee kleine, ronde ramen. Marlies Verhoeven, procestechnoloog bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, drukt op een lichtknopje en tuurt naar binnen. In de tank zweeft een stroom van honderden kleine gasbellen van beneden naar boven. ‘Ze geven ozon af aan het rioolwater’, legt Verhoeven uit. ‘Het gas werkt als een schaar die de schadelijke stoffen in het rioolwater in stukjes knipt, en ze daarmee als het ware ontmanteld.’
De ozoninstallatie in Houten is vorig jaar in gebruik genomen en de eerste in Nederland die met deze techniek medicijnresten uit het rioolwater haalt. Daarmee loopt deze locatie een stap vooruit op nieuwe Europese regelgeving die lidstaten verplicht hun zuiveringsproces te verbeteren.
De Europese Unie heeft een voorlopige deal bereikt over de herziening van de richtlijn stedelijk afvalwater. Niet alleen de eisen voor stikstof en fosfor worden strenger, ook moeten microverontreinigingen, zoals medicijnresten, worden aangepakt met een extra zuiveringstrap. Deze is pas vanaf 2045 verplicht voor grote rioolwaterzuiveringen, die meer dan 150 duizend inwoners dienen. Toch zijn er al vijftien rioolwaterzuiveringen in Nederland waar deze nieuwe installatie in gebruik is of wordt gebouwd.
Deze zuiveringstrap moet medicijnresten als antidepressiva, pijnstillers en anticonceptiemiddelen aanpakken die achterblijven in het gezuiverde rioolwater. Jaarlijks komt 190 duizend kilo medicijnresten in het oppervlaktewater terecht, berekende het RIVM in 2020, waarvan 90 procent afkomstig is van huishoudens en 10 procent van ziekenhuizen en zorginstellingen. Deze hoeveelheid zal naar verwachting alleen maar toenemen door vergrijzing van de bevolking en de groei van medicijngebruik. Negentien verschillende medicijnresten overschreden in 2017 en 2018 één of meerdere keren de risicogrens in het oppervlaktewater.
‘Zuiveringen zijn heel goed in hun oorspronkelijke taak, simpel gezegd: de poep en plas uit het rioolwater halen. Maar voor medicijnresten zijn ze niet gemaakt’, zegt Maarten Nederlof van waterschap Rijn en IJssel. Hij merkte dat zonder wettelijke eisen, waterschappen moeilijk te verleiden zijn om extra te investeren in hun zuiveringsproces.
Voor de financiering van het landelijk versnellingsprogramma medicijnresten, dat Nederlof namens de waterschappen leidt, heeft het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat 60 miljoen euro beschikbaar gesteld voor de bouw van aanvullende zuiveringsinstallaties, zoals die in Houten, waar 1,5 miljoen van de benodigde ruim 4,5 miljoen is gedekt via de subsidie.
Naast de tank waar de ozongasbellen door het water zoeven, staat een bijgebouw met een generator. ‘Hier maken we zelf de ozon’, zegt procestechnoloog Verhoeven luidkeels om de brommende machine te overstemmen. ‘We schieten als het ware bliksem op zuivere zuurstof, waardoor ozon ontstaat.’
Ozon is niet de enige nieuwe techniek die resten van medicijnen, cosmetica of hormonen uit het water verwijdert. Op andere locaties wordt gewerkt met actiefkool, een stof waaraan microverontreinigingen zich hechten, of met een combinatie aan technieken.
Trots draait Verhoeven haar laptop om met een spreadsheet vol meetgegevens over het gezuiverde rioolwater dat de installatie in Houten loost op het Amsterdam-Rijnkanaal. Carbamazepine, een middel tegen epilepsie, wordt met 77 procent verwijderd. De pijnstiller diclofenac tikt de 85 procent aan. ‘Met de traditionele zuiveringsstappen schommelden we gemiddeld rond de 35 procent.’
Paradoxaal genoeg is Nederlof als ‘versneller’ van de medicijnrestenaanpak ook soms op de rem gaan staan. ‘Het is niet de bedoeling dat straks het hele land vol ozon-installaties staat en we er dan achterkomen dat een nieuwe techniek nóg beter werkt. We moeten al doende leren.’
Na de zuivering wordt het water geloosd op een nabijgelegen rivier of beek. De resten van medicijnen kunnen bij vissen weefselschade veroorzaken, of de voortplanting verstoren. Ook kunnen vissen zich anders gaan gedragen: een angstremmer kan een prooi het zelfvertrouwen geven van een sterke jager, wat de voedselketen in de war schopt.
Toch staat het onderzoek nog in de kinderschoenen, zegt Paul van den Brink, hoogleraar aquatische ecologie aan Wageningen Universiteit. ‘Voor veel medicijnen geldt een groot gebrek aan toxiciteitsrisico’s: het is daardoor moeilijk in te schatten hoe groot de schadelijke invloed werkelijk is.’
Daarnaast is het in kaart brengen van alle risico’s haast onmogelijk, volgens Van den Brink. ‘Daarvoor zijn er simpelweg te veel organismen en te veel geneesmiddelen.’ De hoogleraar stuurt daarom niet alleen aan op het verbeteren van de experimentele mogelijkheden, maar ook op maatregelen die ervoor zorgen dat er minder stoffen in het water komen.
Zoals een extra zuiveringstrap, maar ook het invoeren van plaszakken bij patiënten die veel of zware medicijnen gebruiken. En ook in het voorschrijven van medicijnen kunnen artsen duurzaamheid meenemen, in hun afweging tussen twee middelen met gelijke werking.
Om te voorkomen dat de belastingbetaler moet opdraaien voor de nieuwe waterzuiveringen, heeft de Europese Unie een uitgebreide producentenverantwoordelijkheid opgenomen in de nieuwe richtlijn. Dat betekent dat 80 procent van de kosten voor de extra zuiveringstrap moet worden betaald door de grootste vervuilers: de farmaceutische en cosmetische industrie.
De periode van pilots is volgens Nederlof echt voorbij. ‘Veel waterschappen hadden behoefte aan duidelijkheid en regelgeving. Die is er eindelijk met de nieuwe Europese richtlijn. We zijn niet meer afhankelijk van het ambitieniveau van individuele waterschappen. Er is nu echt een stok achter de deur.’
De richtlijn wacht nog op formele goedkeuring van het nieuwe Europese Parlement na de Europese verkiezingen, en de Europese Raad. Naar verwachting zullen de regels in 2028 in werking treden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant