Theaterregisseur Zjenja Berkovitsj en toneelschrijver Svetlana Petritsjoek staan in een militaire rechtbank in Moskou terecht voor ‘het rechtvaardigen van terrorisme’ in een bejubeld toneelstuk. Waarschijnlijker is dat ze terechtstaan wegens kritiek op de Russische invasie van Oekraïne.
‘Ik ken natuurlijk de betekenis van de woorden die zijn gesproken, want Russisch is en blijft mijn moerstaal.’ Zjenja Berkovitsj staat in het midden van de grote glazen kooi en richt zich tot rechter Joeri Massin. ‘Maar ik begrijp absoluut niet wat die woorden met mij te maken hebben.’
Zojuist heeft de openbare aanklager in de militaire rechtbank de aanklacht voorgelezen tegen theaterregisseur Berkovitsj (39) en toneelschrijver Svetlana Petritsjoek (44). Nadat ze meer dan een jaar hebben doorgebracht in voorarrest begint in Moskou het proces tegen het tweetal. De beschuldiging: ‘Het rechtvaardigen van terrorisme.’
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont in Moskou.
Dat zouden ze hebben gedaan in hun alom bejubelde toneelstuk Finist, de wakkere valk, over Russische vrouwen van IS-strijders die worden geronseld om naar Syrië te gaan. Het theaterstuk, een variant op een bekend Russisch sprookje, is gebaseerd op reële getuigenissen. Petritsjoek kreeg er in 2022 het Gouden Masker voor – Ruslands nationale theaterprijs – voor de beste dramaturgie. Ook voor de kostuums werd de prijs toegekend.
Volgens het Openbaar Ministerie hebben Berkovitsj en Petritsjoek gehandeld uit ‘ideologische overtuiging’, een verwijzing naar radicaal-islamitische ideeën. Een bizarre conclusie, repliceert Berkovitsj, die onderstreept dat ze geen sluier draagt, getrouwd is met een niet-religieuze man, geregeld de Russisch-orthodoxe kerk bezoekt en varkensvlees eet. Niets dus dat wijst op enige affiniteit met de islam, die ze, net als alle religies, respecteert.
‘Ik heb dit toneelstuk opgevoerd met als doel terrorisme te voorkomen’, vervolgt ze. ‘De tegen mij ingebrachte beschuldiging wijs ik van de hand. Dus nee, ik erken geen schuld.’ Petritsjoek herhaalt die laatste woorden.
Berkovitsj is een gevierd regisseur uit de school van de al eerder vervolgde Kirill Serebrennikov, die zojuist op het filmfestival in Cannes zijn goed ontvangen film over de Russische schrijver Edoeard Limonov heeft gepresenteerd. Maandag kwam Serebrennikov in Cannes met een foto van Berkovitsj en Petritsjoek naar zijn persconferentie. ‘Ze hebben niets verkeerds gedaan’, aldus Serebrennikov. ‘Ze hebben gewoon een toneelstuk opgevoerd. En ze zitten nu al een jaar in de gevangenis wegens uit de duim gezogen beschuldigingen.’
Berkovitsj is een uitgesproken tegenstander van de Russische inval in Oekraïne. Dat heeft ze nooit onder stoelen of banken gestoken en ze heeft er meerdere gedichten aan gewijd. Kritiek leveren op de inval is riskant in Rusland en alles wijst erop dat die kritiek de werkelijke reden is voor de vervolging, niet een toneelstuk dat nog maar kort geleden in de prijzen viel.
Opmerkelijk genoeg duikt een van Berkovitsj’ gedichten – of flarden daarvan – ineens op in de stukken die de officier van justitie voorleest. De dichtregels komen uit brieven waarin de Russische ombudsvrouw voor de mensenrechten wordt gevraagd om Berkovitsj en Petritsjoek te vervolgen en daarmee Russische soldaten in Oekraïne te ‘beschermen’ tegen ‘laster’. Die brieven hebben niets te maken met de zaak waarvoor Berkovitsj en Petritsjoek hier formeel terechtstaan. Het gewraakte toneelstuk dateert namelijk uit 2019, Ruslands ‘speciale militaire operatie’ begon twee jaar later.
De officier wil het bij enkele regels laten, maar Berkovitsj staat geëmotioneerd op en heft de handen in de lucht. ‘Lees het dan maar helemaal voor!’ Ze zegt dat de voorgelezen tekst niet meer is dan een samenraapsel van losse citaten uit verschillende gedichten, zonder context. ‘Ik ben misschien emotioneler dan gewoon’, zegt ze kort daarop. ‘Maar ik ben dan ook voor het eerst in een militaire rechtbank, en ik hoop ook voor het laatst.’
Begin mei waren Berkovitsj en Petritsjoek hier al even virtueel, via een videoverbinding vanuit de vrouwengevangenis. Toen verlengde dezelfde rechter hun voorarrest met een half jaar, ondanks hun herhaalde smeekbeden het proces thuis te mogen afwachten. Petritsjoek heeft de zorg voor haar bejaarde ouders, Berkovitsj benadrukt steeds dat haar twee geadopteerde kinderen en haar 90-jarige grootmoeder haar heel erg nodig hebben.
Haar andere oma overleed vorig jaar, toen Berkovitsj al gevangen zat. Ze kreeg uiteindelijk toestemming de begrafenis bij te wonen, wat uitliep op ‘een marteling’. Ze zat 25 uur in een onverwarmde arrestantenwagen, onderweg van en naar de begraafplaats.
Berkovitsj en Petritsjoek hangt mogelijk 7 jaar gevangenisstraf boven het hoofd. Vooruitlopend op het vonnis voegde de federale dienst voor financieel toezicht hen vorige maand al toe aan een lijst van ‘extremistische en terroristische’ personen en organisaties.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant