De aankondiging van een kabinet met de PVV verdeelt de toch al gesegregeerde Vrijheidswijk in Leeuwarden nog verder. Echt samenleven is er amper bij in de wijk, die in veel opzichten Nederland in het klein representeert.
Zelfs in zijn tijd als Provinciale Statenlid voor de PvdA, van 1968 tot 1990, lukte het Joop Hooiring nooit om de verkiezingsposter van zijn partij als eerste achter het raam te plakken. Links stemmen en daar openlijk voor uitkomen, wil hij maar zeggen, was in de Vrijheidswijk in het ooit zo rode Leeuwarden decennialang vanzelfsprekend. ‘Maar ze zijn bijna allemaal overstag gegaan’, zegt Hooiring over zijn buurtgenoten.
Bij velen staat hij bekend als ‘Buurman Hooiring’. Het geweten van de wijk mag dan met zijn 91 jaar de buurt-oudste zijn, toch gaat hij deze broeierige middag de klimop nog te lijf met een heggenschaar. Zijn lange grijze lokken herinneren aan wildere jaren.
Over de auteur
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in Noord-Nederland.
Uit onvrede over het verkwanselen van de oude idealen, zoals het te grabbel gooien van volkshuisvesting en toelaten van marktwerking in andere publieke sectoren, negeerde Hooiring de PvdA die hij jaren diende al weleens in het stemhokje. In november stemde hij uit strategische overwegingen toch weer voor het oude nest. ‘Om een radicaal-rechtse regering te voorkomen’, zegt de nestor, uitpuffend in een tuinstoel. ‘Maar dat is helaas niet gelukt.’
Donderdagochtend tijdens de presentatie van het programakkoord beloofde Geert Wilders dat in Nederland de zon weer zou gaan schijnen. Nu klinken na hete droge dagen de eerste dikke druppels op de luifel. ‘Je weet wat er daarna komt’, zegt Hooiring onheilspellend. ‘Storm en onweer. Wilders gaat de problemen echt niet oplossen.’
Een verdeelde wijk in een verdeelde stad in een verdeeld land: als ‘ruimte voor verschil’ synoniem is voor vrijheid, dan doet de Vrijheidswijk de naam eer aan. In veel opzichten representeert de oude volksbuurt Nederland in het klein. Kijk maar naar de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen, vorig jaar november, in het enige stembureau in de wijk, garage Haaima Hylkema.
‘Voor iedereen’, is het motto van het autobedrijf, gespecialiseerd in reparaties van Opels. Het werd electoraal gezien iedereen voor zich. De PVV verdubbelde bijna en kreeg ruim 26 procent van de stemmen. GroenLinks-PvdA kwam als tweede partij tot zo’n 20 procent. Welkom in een tweestromendal aan de Dokkumer Ee.
Hoe wordt in een wijk met zulke scherpe scheidslijnen het nieuwe kabinet van PVV-VVD-NSC-BBB ontvangen? Gerlof Wijngaarden (65) denkt dat velen er wel blij mee zullen zijn, in wat hij beschrijft als een sociaal zwakkere buurt. ‘Ik niet. Want ik ben en blijf links. Maar er wonen hier veel mensen die te snel geloven wat hun wordt voorgehouden.’
Neem de halvering van het eigen risico in de zorgverzekering. ‘Daar heb ik als chronisch zieke zelf ook moeite mee. Het klinkt prachtig. Maar in een wijk als deze vragen maar weinig mensen zich af: wie gaat dat betalen?’
Dat zijn zorgen voor later, vinden anderen. ‘Laat ze het maar waarmaken, het heeft lang genoeg geduurd’, zegt een vrouw die in de Pilotenstraat haar hondje uitlaat. Zelf heeft ze, afgeknapt op de PvdA, BBB gestemd (‘kijk, daar bij Lekkum beginnen de boerderijen al’). Maar Wilders heeft ‘veel goede punten’. ‘Minder vluchtelingen toelaten is ook voor de vluchtelingen beter. De azc’s zitten nu al overvol.’
De contrasten in de Vrijheidswijk zijn niet alleen ideologisch van aard. Loop het fietspad af achter het plantsoentje en in het straatbeeld maken de fatbikes plaats voor bakfietsen, en de portiekflats met schotelantennes voor statige twee-onder-een-kappers met zonnepanelen en rozenstruiken. De nieuwbouw verrees nadat een slecht deel van de wijk was gesloopt. ‘Dit is eigenlijk een wijkje in de wijk’, zegt een bewoner die net de deur uit gaat.
De welvaartskloof die zichtbaar samenvalt met het onderscheid tussen koop en sociale huur is niet de enige scheidslijn in de wijk. Progressief versus populistisch, de oude witte garde versus de migranten die in steeds grotere mate neerstreken: segregatie heeft hier meerdere dimensies.
Veel mensen maken zich zorgen over de manier van samenleven, concludeerde het Sociaal en Cultureel Planbureau in 2022. ‘Mensen geven aan dat dit komt doordat ze zich meestal omgeven met gelijkgestemden.’ Hoe hoger het inkomen, hoe meer gesegregeerd het netwerk is van mensen met een Nederlandse herkomst, bleek dit voorjaar nog eens uit een netwerkanalyse van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
De Vrijheidswijk heette niet altijd al Vrijheidswijk. De oude garde spreekt nog steeds liever over Lekkumerend, zegt Jelle Dijk (69). Maar het imago van de buurt was zo slecht, met veel criminaliteit en junkies, dat er voor een taalkundige metamorfose werd gekozen. ‘Maar dat heeft eigenlijk niks veranderd.’
De huizen zien er inmiddels wel beter uit, sinds een grootscheepse renovatie van de sociale huurwoningen, nu ruim vijftien jaar geleden. De voordeuren op het eerste pleintje hebben een frisse, limoengroene tint gekregen. ‘Maar de mensen maken er een bende van’, meent Dijk. ‘Ze mikken hun vuilniszakken zo van het balkon.’ En bij het gereedschapuitleenpunt dat hij bestiert, komt zelden iemand voor een heggenschaar.
Dijk werkt als vrijwilliger voor het wijkcentrum Mozaïek. Vanmorgen was hij al in de weer met een prikker om het zwerfvuil rond de scholen op te ruimen. Nu klooit hij met de draad van een kantjesmaaier waarmee hij het openbaar groen rond het buurtcentrum onderhoudt. Zelf stemde hij in november op Nieuw Sociaal Contract. ‘Het mocht weleens anders. Maar de rommel op straat houdt de mensen hier meer bezig dan politiek.’
Op het voetbalveldje voor basisschool Eestroom mixt in de pauze het groen-rood van het shirt van Marokko met het geel-blauw van de plaatselijke trots Cambuur. Maar de schooljongens zijn zonder uitzondering van kleur.
‘Ik zeg weleens: hier wonen de oude lui, en daar is het net Afrika’, zegt Alex Faber (78) een paar honderd meter verderop op de parkeerplaats van de Torontoflat aan de Canadezenlaan. Maar wie denkt dat hier een doorgewinterde PVV’er aan het woord is, zit mis. Al zijn hele leven stemt hij PvdA. ‘Een halfjaar geef ik dat nieuwe kabinet, maximaal.’
Wilders, zegt Faber, belooft wel van alles. ‘Maar hij gaat niks bereiken. We willen allemaal wel een dubbele AOW en een halve huur, maar wie gaat dat betalen? En dat hele verhaal over een strikter asielbeleid, daar gaat de eerste de beste rechter gehakt van maken.’ Zijn grootste zorg is de aankondiging van de wegenbelastingverhoging voor campers – hij is net terug van vier maanden in Spanje.
Flatgenoot Tjibbe Knevelman (76) daalt graag af van zijn balkon om zich te verweren tegen Fabers verwijt dat PVV-stemmers ‘tokkies’ zijn die niet nadenken. ‘Ik ben het met Wilders eens: dit is een historische dag. Ik denk echt dat er iets gaat veranderen’, zegt de gepensioneerde rijinstructeur.
Hij is vooral gecharmeerd van het beloofde strengste migratiebeleid ooit. ‘Nederland is toch ook vol? Het is nu tijd voor ons eigen volk.’ Niet dat hij in de flat last heeft van buren met een andere afkomst. ‘Hier leven we vreedzaam samen, hoor.’ En dat het eigen risico niet helemaal wordt afgeschaft, zoals Wilders beloofde? ‘Verantwoordelijkheid nemen betekent ook concessies doen.’
Ook Brugt Peper (68), een volkse verschijning met een forse ketting om de hals, stemde vol overtuiging PVV. Hij vond het vooral tijd voor een wisseling van de wacht. ‘Het demissionaire kabinet gaf nog bakken met geld uit. Dat is toch niet democratisch?’
Weet je wel hoeveel leden de PVV heeft, vraagt PvdA’er Alex Faber hem. Peper moet het antwoord schuldig blijven.
‘Eén!’, zegt Faber honend.
Peper antwoordt: ‘Maar Wilders heeft wel heel veel kiezers mee.’
Hoe kunnen de mannen met zulke uiteenlopende ideeën toch zo gebroederlijk keuvelen? Faber: ‘We praten nooit over politiek.’
Er is één heikel thema waarop de grotendeels gescheiden leefwerelden van de witte inwoners van de Vrijheidswijk en die van de migranten wel samenkomen én schuren: de troep op straat, waar bijna iedereen over begint. Op een grasveldje aan de Koerierstersespel is vanmorgen nog een illegale dumpplek opgeruimd, en nu ligt er alweer een kapotte speelgoedauto.
De FNV wil daarom een community-appgroep beginnen met de hele buurt, om zwerfvuil en vandalisme te bestrijden. ‘Wij denken dat bewoners elkaar te weinig zien, te weinig met elkaar praten en dat zorgt voor weinig verbinding’, staat op een flyer die bij Joop Hooiring op de tuintafel ligt.
Sympathiek, zeker, zegt de sociaal-democraat in hart en nieren. ‘Maar ik heb er een hard hoofd in.’ Met zijn buren – ‘Eritreeërs, Koerden, Somaliërs, Turken’ – kan hij prima overweg. Hij snoeit hun heg, zij brengen hem af en toe eten. Maar sociale binding bestaat er vooral binnen de eigen groep, merkt hij. ‘Daarbuiten is die totaal afwezig.’
Als hij zijn Eritrese vriend aanspreekt op de afvalproblematiek in de wijk, en vraagt of die in eigen kring niet wat mensen kan mobiliseren, loopt het al snel spaak. ‘Ze spreken amper Nederlands.’
De vrijblijvendheid rondom inburgering wreekt zich, meent Hooiring. Meer nog vindt hij dat alle moeilijke groepen – van nieuwkomers tot verwarde personen – in toch al zwakkere wijken met veel sociale huurwoningen worden geconcentreerd. ‘In een afvoerputje is verheffing bijna onmogelijk.’
Scholen zouden de kinderen nog kunnen opvoeden, die op hun beurt hun ouders zouden kunnen bijsturen. ‘Maar juist in dit soort wijken zijn scholen zwak.’
Zo ontstaat een negatieve spiraal. Want oude witte buurtbewoners ergeren zich aan die vuilniszak die uit onwetendheid met Pinksteren aan de straat wordt gezet. ‘Mensen zijn niet alleen vervreemd van de politiek, maar ook van de gemeenschap.’
Daarom stemmen mensen PVV, denkt hij. ‘En dat vergroot de verdeeldheid alleen maar verder.’
In de Vrijheidswijk bestaat veel naast elkaar, zoals de ingang van de Arabische supermarkt Toko Baraka grenst aan die van de Jumbo. Maar sporen lopen veelal parallel en kruisen elkaar zelden. Het is meer terugtrekken achter eigen schutting dan botsen. Behalve in het stemhokje dan.
Het is de reactie die politicoloog Robert Putnam beschrijft in zijn controversiële artikel E Pluribus Unum (uit velen één), over etnische verscheidenheid en gemeenschap. Zijn conclusie: ‘Diversiteit brengt, in elk geval op de korte termijn, de schildpad in ons allemaal naar boven.’ En schildpadden trekken hun kop in.
‘Eigenlijk vind ik niet dat het heel lekker gaat’, zegt Maria Baddah (33), voortgetrokken door haar peuter. De dochter van een Nederlandse moeder en een Libanese vader draagt een goudgele hoofddoek. Zelf stemde ze in november op Denk. ‘We moeten samen kunnen leven. Maar met de PVV aan de macht zie ik dat niet gebeuren. Ik vrees voor meer verdeeldheid.’
Vrezen zit niet in de aard van Younes (21) en Ali (23). Dat Wilders ooit iets heeft geroepen over ‘minder Marokkanen’, daar halen ze de schouders over op. Ja, Younes’ grootouders kwamen ervandaan als gastarbeiders. ‘Maar ik ben een Nederlander. Dat Wilders het beste wil voor Nederland, is dus ook goed voor mij. We moeten niet te veel geld aan het buitenland geven.’ Hij had blanco willen stemmen bij de verkiezingen, uit onvrede over het beleid van de kabinetten-Rutte. ‘Maar ik had geen tijd.’
‘Ik ben zelf een vluchteling’, zegt Ali, die twintig jaar geleden met zijn ouders uit Afghanistan kwam. ‘Dus ik mag zeggen dat er nu wel genoeg vluchtelingen zijn.’ Wilders heeft ook goede punten, vindt hij – al was hem even ontgaan dat er een akkoord was bereikt. Op zijn telefoon pakt hij het verkiezingsprogramma van de PVV erbij. ‘Woningcrisis aanpakken, dat is toch goed, bro? Weet je hoe moeilijk het is om een osso te fixen?’
Buurman Hooiring ziet hoe het proces van vervreemding zichzelf versterkt. Doordat er in het politieke midden weinig onderscheid meer was tussen zijn PvdA en de VVD, weken mensen uit naar de flanken. En daar eenmaal aanbeland, zijn kloven moeilijk te overbruggen.
Maar opgeleid in de werktuigbouwkunde weet hij dat elke kracht een tegenkracht oproept. En hij wil ook best Hegel erbij halen, met diens schema van these, antithese en synthese. Het alternatief wordt de regel, het populisme wacht een lakmoesproef. ‘Misschien moeten mensen eerst ondervinden dat deze keuze funest voor hen is.’
Geselecteerd door de redactie
Omringd door verzwakte rivalen breken voor Wilders cruciale jaren aan
Wat vinden moskeebezoekers van het nieuwe kabinet? ‘We worden in het nauw gedreven’
Een akkoord met ‘hoop, lef en trots’: wat vinden de zwevende kiezers ervan?
Als twee druppels water? Hoe we dubbelgangers zien – en hoe je die kunt vaststellen
Doorgaans weldenkende mensen zijn massaal de fuik van Wilders ingezwommen
Source: Volkskrant