De popindustrie is met haar megalomane tours en energieslurpende streams verre van schoon. Maar hoe zit dat met platen? Lp’s zijn weer populair en sommige artiesten hebben moeite met al dat plastic. De Volkskrant ging zelf kijken in de fabriek.
Stel: je bent een artiest met een boodschap. Je schrijft liedjes over de teloorgang van de aarde, en wat wij mensen nog kunnen doen om de naderende klimaatramp af te wenden. Dan ben je goed bezig, want maatschappelijk zeer betrokken. Zoals belangrijke popmuziek eigenlijk hoort te zijn.
Maar wat doe je vervolgens om dat belangrijke liedje met die boodschap bij je publiek te brengen? Je perst het in een dikke laag kunststof, vinyl bijvoorbeeld, en vliegt loodzware dozen vol geluidsdragers de wereld over. En je laat je liedje uiteraard digitaal streamen, via ook niet brandschone datacenters. Je kunt bijna niet anders.
Muziek uitbrengen is behoorlijk vies, hoe je het ook doet. En voor een groeiend aantal geëngageerde artiesten voelt de eigen bijdrage aan de opwarming van de aarde tegenwoordig een tikje hypocriet. De Amerikaanse zangeres Billie Eilish bijvoorbeeld vond haar voetafdruk de laatste jaren kennelijk ook te groot worden. De zangeres werd na haar doorbraakalbum When We All Fall Asleep, Where Do We Go? uit 2019 een van de grootste popsterren van de wereld. Dus werd haar CO2-uitstoot ook steeds aanzienlijker.
Vorige maand kondigde Eilish aan haar nieuwe album Hit Me Hard And Soft, dat vrijdag verschijnt, zo duurzaam mogelijk te produceren. Haar ouders hadden haar ooit verteld dat alle keuzen die je maakt gevolgen hebben voor de planeet, zei ze tegen het Amerikaanse muziekmagazine Billboard. En daarna somde Eilish op wat ze dit keer allemaal anders ging doen met de fysieke versie van haar nieuwe plaat, om de schadelijke gevolgen daarvan tot een minimum te beperken.
De vinylversie van de derde van Eilish is gemaakt van gerecycled of zelfs ‘biologisch’ vinyl. De schijf zit in een hoes die is gemaakt van hergebruikt karton. De inkt die is gebruikt voor de albumcover is plantaardig. En zelfs het plastic om de hoes, dat je thuis zo snel mogelijk van de plaat scheurt, is geen gangbaar krimpfolie, maar ook gemaakt van herbruikbaar spul. Haar cd verschijnt in een papieren hoesje en om de cassette zit een doosje van gerecycled plastic. Billie Eilish heeft haar best gedaan.
De muziekindustrie is vanaf de jaren nul radicaal veranderd. Geluidsdragers als lp’s en cd’s legden het af tegen digitaal verspreide muziek, eerst illegaal, daarna via streamingdiensten als Spotify en Apple Music. Maar er geschiedde een muziekwonder. De geluidsdrager herwon terrein en vooral vinyl is al jaren in opmars. Voor veel artiesten is een album op vinyl een belangrijke artistieke uiting en in toenemende mate ook weer een bron van inkomsten.
De verkoop van albums op vinyl groeit ieder jaar gestaag, steeds met een paar procentpunten. Maar in 2023 kwam er nog een groeispurtje bij, vooral dankzij albums van zangeres Taylor Swift, The Rolling Stones, Ed Sheeran en Lana Del Ray, die fans kennelijk graag in hun handen wilden houden. In Nederland werd in 2023 voor ruim 80 miljoen euro aan albums op vinyl verkocht, en voor 16 miljoen euro aan cd’s. En in de Verenigde Staten, de grootste muziekmarkt, werden vorig jaar 43 miljoen nieuwe platen op vinyl verkocht. Vinyl van een favoriete artiest is voor de fan nog steeds het ultieme hebbeding, ondanks de pittige prijs van rond de 35 euro voor een plastic schijf in een kartonnen hoes.
Maar bij dat vrolijk stijgende marktaandeel groeien dus ook de zorgen over de voetafdruk van al die fysieke muziekproducten. Artiesten die zich vaak uitspreken over het milieu, zoals Neil Young en bijvoorbeeld Coldplay, moeten natuurlijk ook nadenken over zo schoon mogelijke geluidsdragers met hun naam erop. Doen zij dat niet, dan wordt hun mooie boodschap er een van holle frasen.
De aanbieders van albums op vinyl, zo blijkt uit een rondgang van de Volkskrant, zijn ook naarstig op zoek naar een schoner muziekproduct, om aan de groeiende vraag te kunnen voldoen. Maar hoe vies zijn albums dan precies?
Je zou denken dat de digitale muziekrevolutie van deze eeuw ook een duurzaamheidsslag is geweest. Muziekproducten van kunststof lijken bij oppervlakkige beschouwing misschien vervuilender dan liedjes die worden gestreamd – en dus geheel kunststofloos door de lucht zweven.
Dat valt vies tegen. Onderzoek uit 2023 toont aan dat ‘het internet’ een van de grootste industriële vervuilers is. Wereldwijd dataverkeer stoot jaarlijks ongeveer net zoveel broeikasgas uit als de mondiale luchtvaart. Omdat de datacenters, waar alle digitale spullen liggen opgeslagen en waarvan er alleen al in Nederland bijna driehonderd staan, nu eenmaal gigantische hoeveelheden energie verbruiken. Die is nodig om de massaal streamende mensheid te voorzien van films, series, TikTokvideo’s en natuurlijk muziek, liefst in een zo hoog mogelijke kwaliteit.
Een onderzoek van vijf jaar geleden, door de Keele University in het Verenigd Koninkrijk, liet zien dat het streamen van een album meer uitstoot veroorzaakt dan een cd, als het betreffende album langer dan vijf uur wordt beluisterd. Een album op vinyl moet meer dan zeventien uur worden beluisterd om schoner te worden dan een stream. Het energieverbruik van die eeuwig zoemende en gekoelde datacenters levert dan meer milieubelasting op dan het vervaardigen van een fysieke versie van datzelfde album. Dat album op een geluidsdrager kan bovendien keer op keer opnieuw worden beluisterd, zonder verdere CO2-uitstoot te veroorzaken – op het te verwaarlozen energieverbruik van de gemiddelde platenspeler na dan.
Bij de Haarlemse platenperserij Record Industry, een van de grootste vinylpersers van de wereld, vinden ze dat het met de milieubelasting van hun product wel meevalt. Commercieel directeur Anouk Rijnders zegt dat een zo duurzaam mogelijke productie al jaren de standaard is bij het bedrijf, en dat kan zij laten zien.
Bij een rondje door de fabriekshal, waar tientallen platenpersen zuchtend en puffend hun werk doen, wijst zij op de zonnepanelen op het dak. Ze laat zien hoe de warmte die vrijkomt bij de productie van het vinyl wordt hergebruikt om de hal te verwarmen. En overal zien we grote verzamelbakken staan voor verschillende soorten afval, dat onherroepelijk gerecycled gaat worden.
En dat wordt het basismateriaal dus ook. Rijnders: ‘Als de platen worden geperst, vangen wij de afgesneden randjes op. Dat materiaal wordt weer meegenomen in de productie van de volgende plaat. Uit de afgekeurde platen, dus de exemplaren waar een tikje op te horen is, worden de labels gestanst. We hergebruiken alles.’
Volgens Rijnders waren de albums van Record Industry altijd al vrij duurzaam, zonder dat iemand het in de gaten had of artiesten er goede sier mee konden maken. ‘Het karton van onze hoezen heeft al het FSC-keurmerk en is dus duurzaam. En we werken ook met plantaardige inkt. We hebben het alleen nooit aan de grote klok gehangen. Tien jaar geleden wilde je eigenlijk ook niet vertellen dat er deels gebruik werd gemaakt van gerecycled vinyl. Alles moest maagdelijk zijn: virgin vinyl. De tijden zijn veranderd.’
Toen Rijnders de duurzaamheidsplannen van Billie Eilish vorige maand voorbij zag komen, dacht zij er het hare van. ‘Ik las dat zij vooral gerecycled vinyl wilde gebruiken. Toen ging ik rekenen. Stel: zij plaatst een eerste order van 100 duizend albums. Daar heeft een perserij dan 20 duizend kilo vinyl-afval voor nodig. Als je als perserij zo veel afval hebt, moet je je afvragen of er in je productie niet iets fout gaat. Ons streven is namelijk om zo min mogelijk afval te hebben.’
Rijnders vindt het goed en zeer te begrijpen dat artiesten in toenemende mate geïnteresseerd zijn in de milieubelasting van het product dat zij verkopen. ‘Maar marketing speelt hier denk ik ook een rol.’
Het vinyl dat wordt gebruikt als grondstof voor albums bestaat uit polyvinylchlorine, beter bekend als pvc. In de Haarlemse perserij staan overal grote zakken met zwarte korrels, die na verhitting worden gevormd tot kleine broodjes die lijken op een ijshockeypuck. Van die broodjes worden de platen geperst: vaak in het zwart, soms ook in flitsende kleuren, op verzoek van de artiest.
Maar de laatste jaren wordt ook geëxperimenteerd met heel andere materialen en productiemethoden. Vooral uit milieuoverwegingen, want vinyl blijft hoe dan ook plastic, een kunststof met een slecht imago. In 2019 kwam de Engelse singer-songwriter Nick Mulvey met een album dat was geperst van plastic dat uit de zee was gevist. Zijn ‘ocean vinyl’ was vooral bedoeld om aandacht te vragen voor de vervuiling van de oceanen en de plastic eilanden die er ronddrijven. De plaat zag er spectaculair uit, maar klonk nergens naar, want de kwaliteit was erbarmelijk.
Twitter bericht wordt geladen...
In Nederland werd ongeveer gelijktijdig het Green Vinyl Records Project begonnen, een initiatief van bedrijven en opleidingsinstituten dat een duurzaam albumalternatief op de markt wil brengen. De Green Vinyl-platen worden niet geperst maar gegoten in een spuitgieterij, waar gesmolten kunststof in een matrijs wordt geïnjecteerd en de machines 90 procent minder energie verbruiken dan de platenpersen.
De naam ‘Green Vinyl’ is misleidend, want er komt geen vinyl aan te pas. De grondstof is vervaardigd uit polyetheentereftalaat, oftewel pet, een lichte plasticvariant waar ook frisdrankflessen van worden gemaakt. Maar dit plastic bestaat nog altijd wel uit fossiele olie, en is dus wat de samenstelling betreft helemaal niet zo groen. Een ander nadeel van de ‘groene’ platen: de spuitgietmachines zijn peperduur. En volgens audiofielen laat de geluidskwaliteit van albums op pet-plastic te wensen over. Maar dat kan een kwestie van tijd zijn: Green Vinyl is nog in ontwikkeling.
Voor artiesten die het liefst gekleurd vinyl uitbrengen, is tegenwoordig ook een duurzame variant beschikbaar. Gekleurd vinyl was tot voor kort moeilijk te recyclen omdat verzameld afval in vele kleuren bij hergebruik een soort generieke, poepbruine verschijningsvorm aanneemt - niet ieders favoriet. Maar in de Haarlemse platenperserij worden verschillende kleuren vinylafval nu ook apart verzameld en kan met de nieuwe ‘eco-mix’ ook gekleurd vinyl worden geperst, dat gaandeweg het persproces wel enigszins van kleur kan verschieten.
Vanaf dit jaar is in de Haarlemse platenfabriek ook een heel nieuwe vinylvariant te verkrijgen: het zogeheten bio-vinyl, waarvan ook Eilish gebruik wil maken. Dat innovatieve spul is ook al een Nederlandse uitvinding. De Hardenbergse pvc-fabrikant Plastchem ontwikkelde een vinylsoort waarbij de fossiele olie is vervangen door plantaardige, bijvoorbeeld uit gebruikt frituurvet en andere afvalproducten. Volgens Onno-Pieter Sonnega van Plastchem is bio-vinyl veel schoner, omdat het product geheel vrij is van nieuwe fossiele materialen. ‘De voetafdruk van een lp wordt daardoor met 90 procent gereduceerd.’
Het bio-vinyl doet niet onder in geluidskwaliteit en kan ook worden geleverd in vele kleuren. Het enige nadeel: het is wat duurder, dus is er nog niet veel vraag naar. In de Haarlemse perserij staat het bio-vinyl sinds dit jaar klaar, maar er is nog geen artiest die erom heeft gevraagd. Anouk Rijnders van Record Industry zegt dat per plaat van 180 gram 20 cent extra wordt doorberekend aan de klant. Dat tikt aan, als je als bandje duizenden platen wilt persen. Sonnega: ‘Het product en de fabricage zijn inderdaad wat kostbaarder. Maar in de winkel worden er dan vaak nog 6 of 7 euro boven op de prijs gegooid. Dat is jammer en het hoeft niet. Het maakt het een wat elitair product.’
Dat kan snel veranderen, zegt Sonnega, ook dankzij acties als die van Billie Eilish. ‘Zij helpt het product wat meer charme te geven. Eilish is de eerste grote, internationale artiest die albums laat persen op bio-vinyl. Dat kan nu ook, omdat steeds meer gecertificeerde perserijen het klaar hebben staan. En dat moet, om dit soort grote oplagen te kunnen maken en verspreiden. Ik verwacht echt dat Taylor Swift dit binnenkort ook gaat doen.’
Maar hoe vies of schoon albums ook zijn of nog gaan worden: de ouderwetse langspeelplaat is van zichzelf eigenlijk al een ultiem duurzaam product. Want is het ding eenmaal geperst, dan gaat het ook een leven lang mee. Anouk Rijnders: ‘Je gooit platen gewoon niet weg. Ze worden van generatie op generatie doorgegeven en blijven zestig of zeventig jaar in de familie. Of ze worden verkocht op de tweedehandsmarkt. Je kunt de handel in vinyl eigenlijk wel een circulaire economie noemen.’
Wie rondreist, laat een voetafdruk achter
In de popmuziek is duurzaamheid de laatste jaren een groot onderwerp. Natuurlijk omdat de dreigende klimaatcrisis overál een groot onderwerp is, of zou moeten zijn, maar ook omdat de muziekindustrie echt behoorlijk vervuilend is. Wil een artiest gehoord worden, dan zal hij op een of andere manier naar de mensen toe moeten. Op een kunststof geluidsdrager of als een data- en stroomverslindende stream, maar natuurlijk ook in eigen persoon.
Optredens zijn op geen enkele manier brandschoon te krijgen, want shows verbruiken grote hoeveelheden energie. En natuurlijk brandstof: een tourende band verplaatst zich maandenlang bijna dagelijks per vliegtuig en vrachtwagens vol showmateriaal. En dat stoot nu eenmaal CO2 uit.
Bands als Coldplay en Massive Attack zoeken al jaren naar duurzame oplossingen om optredens minder vervuilend te maken. Coldplay gebruikt zo veel mogelijk groene stroom. En de band reist zo weinig mogelijk per vliegtuig en speelt bij voorkeur meerdere shows in hetzelfde stadion, waar bezoekers dan natuurlijk wél weer naartoe moeten komen. Volgens onderzoekers is het reisgedrag van fans goed voor ruim 40 procent van de uitstoot per evenement. Een echt milieuvriendelijke tournee is nog niet uitgevonden.
Vervuilende versies
Niet erg duurzaam, maar de laatste jaren wel een trend: artiesten die meerdere versies van hetzelfde album uitbrengen, met vaak een andere bonustrack als toevoeging. Taylor Swift doet het graag, ook bij haar laatste album The Tortured Poets Department, dat in maar liefst 21 versies op de markt is gebracht, en ook in zes verschillende vinyl-uitvoeringen.
Het aanbieden van albums als Pokémon-kaartjes (verzamel ze allemaal) geeft een boost aan de verkoopcijfers en dus de album-charts, en kan ervoor zorgen dat een nieuwe plaat heel snel op de hoogste positie verschijnt. Billie Eilish, die vindt dat de muziekindustrie duurzamer moet worden, heeft geen goed woord over voor deze praktijk, bleek in een interview met het Amerikaanse muziekblad Billboard. ‘Al die artiesten die veertig verschillende versies van hun album uitbrengen, zodat hun fans er steeds meer van moeten kopen. Dat is zo schadelijk.’
Fans van Taylor Swift, die dachten dat Eilish haar pijlen had gericht op hun idool, reageerden furieus op sociale media. Waarna Eilish zich genoodzaakt zag te verklaren dat zij helemaal niet aan Swift had gedacht, toen zij haar aanklacht eruit flapte. Overigens verschijnt de nieuwe Billie Eilish ook in verschillende kleuren vinyl. Er staan wel steeds dezelfde nummers op.
Het album Hit Me Hard and Soft van Billie Eilish verschijnt vrijdag bij Universal. Lees hier onze recensie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant