De Poolse publieke omroep was onder de regering van PiS een spreekbuis geworden voor de rechts-conservatieve partij. De nieuwe regering van Donald Tusk voerde een juridisch omstreden overname door. ‘We moesten dit proces stoppen.’
Maciej Czajkowski had niet gedacht dat hij ooit nog voet zou zetten in het televisiegebouw van de publieke omroep, een ronde, grauwe kolos in het zuiden van Warschau. Blauwe letters die je van ver kunt zien, spellen ‘Telewizja Polska’ op de gevel. Acht jaar geleden werd hij ontslagen. ‘Als een van de eersten.’ De rechts-nationalistische partij PiS had kort daarvoor de verkiezingen gewonnen en haalde de bezem door de publieke omroep. Management en journalisten vlogen de laan uit, de zender werd een spreekbuis van PiS.
Maar nu is hij terug, vertelt Czajkowski opgewekt terwijl hij door de glazen tunnel loopt richting de redactieruimte van het avondjournaal, waar hij adjunct-hoofdredacteur is. Een zekere vergenoegdheid kan hij niet onderdrukken. Hij, een homoseksuele man die jaren in het buitenland woonde, staat weer aan het roer bij het Poolse nieuws. ‘De perfecte nachtmerrie van Kaczyński (partijleider PiS, red.)’, grinnikt Czajkowski.
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Bij de verkiezingen in oktober verloor PiS de macht, half december trad de nieuwe regering van Donald Tusk aan. Amper een week oud richtte de regering haar pijlen op de publieke omroep. Een stormachtige overname volgde, waarbij de aan PiS gelieerde president Andrzej Duda en diens mogelijke veto werden omzeild. Hierop bezetten PiS-politici het gebouw. Czajkowski en zijn collega’s maakten in die haastige en chaotische omstandigheden de eerste aflevering van het nieuwe avondjournaal 19:30, genoemd naar het uitzendtijdstip.
De bezetting is allang voorbij, maar de sporen zijn nog zichtbaar. De hoofdingang, waar politici van PiS destijds binnendrongen, is afgezet. De ontvangsthal is nu een studio. Nog altijd werken de journalisten onder provisorische omstandigheden, redacteuren monteren hutjemutje in kleine vertrekken de items voor het avondjournaal. Sommige ruimtes deden ooit dienst als garderobe of grime-kamer, met badkamertegels op de muren. ‘Maar nu hebben we tenminste ramen’, zegt Czajkowski lachend.
Elders in de stad is een grotere nieuwsstudio, waar PiS veel geld in heeft gepompt, maar daar zijn ze opzettelijk niet gaan zitten, legt Czajkowski uit. Ze willen de breuk met het verleden accentueren, alles opnieuw opbouwen. Een centrale newsroom is nog in de maak. Liefst had hij meer tijd gehad, om alles goed op poten te zetten. ‘Maar het moest meteen. Wij waren Tusks kerstcadeau.’
Het hervormen van de omroep was een van de verkiezingsbeloften van Donald Tusk. Na 2016 werd de berichtgeving zo onversneden partijdig dat de zender in de volksmond ‘TVPiS’ werd genoemd. Er was geen onafhankelijke journalistiek, zegt Paulina Milewska, verbonden aan de Poolse Helsinkistichting, een mensenrechtenorganisatie. Ze is jurist, werkte ook als journalist voor het progressieve dagblad Gazeta Wyborcza en doet onderzoek naar persvrijheid. ‘Het nieuws richtte zich puur op wat PiS wilde bereiken en maakte de oppositie zwart.’ Daarnaast was de berichtgeving ‘xenofoob, antisemitisch, anti-lhbti… Ze verspreidden hate speech.’
Volgens Milewska waren de vergaande acties van de nieuwe regering daarom ‘geen overname in autoritaire zin. Veranderingen en herstel waren echt nodig.’ Maar de bruuske aanpak van Tusk zette de verhoudingen op scherp. Hij kreeg felle kritiek, uiteraard van PiS, maar ook uit andere delen van de maatschappij. Milewka’s Helsinkistichting schreef bijvoorbeeld dat de overname, waarbij president Duda werd omzeild, in het begin ‘ernstige juridische twijfels’ opriep.
Het levert een zeker ongemak op, geeft Milewska toe. ‘Misschien zijn er betere manieren om de democratie te herstellen. Aan de andere kant is het een open debat, hoe je een democratie herstelt na acht jaar verval. Polen is recentelijk het eerste land dat uit een illiberale impasse komt. Er is niet één goed antwoord of één goede oplossing.’ Deze vraag hangt niet alleen boven de publieke omroep, maar ook boven andere dossiers, zoals het herstel van de rechtsstaat.
Bij TVP is het stof een aantal maanden later neergedaald. ‘De eerste dag was erg emotioneel’, blikt Czajkowski terug. ‘Ik was opeens weer op een plek waar ik acht jaar ongewenst was.’ Veel tijd om daarover te filosoferen had hij niet. ‘Het was net een oorlogsgebied. Overal was politie en bewaking, we waren constant bang dat iemand zou binnendringen om het werk te verstoren.’ Daarom vond de eerste opnamen plaats op een geheime locatie elders in Warschau.
Dat Czajkowski zou terugkeren, was evenmin een gegeven. Een aantal jaren geleden emigreerde hij, in oktober stemde hij nog in zijn woonplaats Rome. ‘Daarna ging ik terug naar Polen, met de gedachte dat ik mezelf misschien nuttig kon maken.’ Na al die jaren klopte zijn hart nog steeds voor de publieke omroep. Nog voor Tusk zijn regering vormde, kreeg hij een telefoontje van de beoogde nieuwe TVP-omroepbaas: of hij wilde meewerken. ‘We hielden vergaderingen op vreemde plekken in de stad, in de foyer van het theater, in cafés. Alles was nog onofficieel. We bereidden ons voor op de dag waarop we het eerste journaal moesten maken.’
Dit klinkt meer als een spionageroman dan de BBC, een van Czajkowski’s lievelingsvoorbeelden voor een goed functionerende publieke omroep. Niet heel verwonderlijk dat er kritiek was op de gang van zaken rond de overname. Volgens Czajkowski was dit een dilemma. ‘Wachten we op een solide, juridische basis voor een nieuwe omroep? En laten we TVP tot die tijd leugens rondpompen? We moesten dit proces stoppen. We wisten dat juristen niet blij zouden zijn.’
Maanden later is het vooral het resultaat dat telt, zegt hij. ‘Ik denk niet dat iemand ons nu kan verwijten dat ons nieuws niet nauwkeurig is, dat we partijdig zijn. Er zijn geen meningen in onze uitzendingen.’ Toch is er ook kritiek op de nieuwe TVP. Voordat PiS de omroep overnam na 2015, leunde de Poolse publieke omroep altijd al tegen de macht aan – onder PiS nam dit alleen extreme vormen aan. De ‘soft bias’ van weleer is volgens sommigen teruggekeerd.
Het Poolse factcheck-instituut Demagog, dat afgelopen jaren ook de berichtgeving van TVP onder de loep nam, publiceerde begin dit jaar een rapport met voorbeelden van onderwerpen waarin het journaal geen ruimte gaf aan standpunten van president Duda of PiS, terwijl dit wel gebeurde op twee commerciële zenders. ‘We luisteren naar kritiek’, zegt Czajkowski. ‘We maken weleens fouten. En onthoud, we zijn pas vier maanden oud. Maar het gebeurt nooit dat iemand mij opbelt en vertelt wat er in het nieuws moet staan.’ Dat zou hij bovendien meteen aan de grote klok hangen, verzekert hij.
‘In het begin was het een beetje eng dat we alleen kritiek kregen van PiS. Maar inmiddels komt die ook van de andere kant van het politieke spectrum. Dus nu denk ik: we doen ons werk goed. Bovendien…’ Hij zoekt even naar woorden. ‘Kijk, we hadden acht jaar lang een systeem waarin overal vijanden waren. En dan is het beter om iets niet te zeggen, om in het midden te blijven. Iets wat evident verkeerd is niet te benoemen, omdat iemand het misschien niet leuk vindt. Dat is de erfenis van die acht jaar.’
Onder de journalisten bij TVP zijn veel nieuwe gezichten, die sinds december zijn overgestapt van andere media. Anderen zijn net als Czajkowski teruggekeerd, zoals Witold Tabaka (42). Voor 2016 werkte hij bij TVP voor het actualiteitenprogramma Panorama. ‘Nadat ik een oppositiepoliticus had geïnterviewd, zei mijn chef, die door PiS was aangesteld, dat we geen oppositie interviewen. Toen wist ik dat ik ontslag moest nemen.’ Afgelopen jaren werkte hij bij de commerciële concurrent en had hij zijn eigen ict-bedrijf. Hij is terug ‘voor de uitdaging’. Toen hij begon, weigerden PiS-politici hem soms te woord te staan. ‘Ze noemden ons ‘neo-TVP’. Maar inmiddels verschijnen ze ook in onze programma’s.’
Niet al het personeel is vervangen. De technische staf is grotendeels hetzelfde. Technicus Maciej Chmielewski (36) werkt al zeventien jaar bij TVP. Over de kritiek dat de zender jarenlang propaganda bedreef, heeft hij geen sterke mening. ‘Als technicus kijk je daar anders naar dan als journalist.’ Hij voelt zich niet verantwoordelijk voor de inhoud. ‘Een journalist komt naar je toe met het materiaal, dat monteer je. Je doet je werk.’
De nieuwe publieke omroep is ‘volledig anders’, zegt Andrzej Bobiński, directeur van denktank Polityka Insight. ‘Ik weet niet of ik het echt evenwichtig zou noemen, maar het is beslist een stuk saaier, op een goede manier. Verschillende standpunten krijgen de ruimte. Er is zeker een poging om normale, toegankelijke, saaie informatie te brengen die de gemiddelde burger nodig heeft.’ Saai, is dat echt een compliment? ‘De waarheid is vaak saai’, zegt Czajkowski glimlachend. Afgelopen jaren waren de uitzendingen ‘spannend’ omdat ze ‘tjokvol hatelijke emoties’ zaten.
Ondertussen zijn de kijkcijfers gekelderd, al in de eerste maand met ruim 30 procent. Sommige journalisten van het ‘oude’ TVP verkasten naar de rechts-nationalistische zender TV Republika. Hun trouwe kijkers verhuisden mee. De voorheen obscure zender maakt een groeispurt door. Na al die jaren zijn mensen ook het vertrouwen in de publieke omroep kwijt, vreest Czajkowski. In een peiling uit 2023 vond slechts 14 procent van de Polen TVP objectief. Een goede reputatie komt te voet en gaat te paard. ‘Misschien moeten we zelfs de naam veranderen.’ Het is een lang proces, zegt Czajkowski. ‘We zijn pas net begonnen.’
Liefst ziet hij nog meer verandering. Een nieuwe mediawet voor de structuur en financiering van de omroep bijvoorbeeld, zodat deze verder van het cultuurministerie af komt te staan. ‘Denk aan een omroepbijdrage per huishouden, zoals in Groot-Brittannië.’ Dit garandeert volgens hem financiële onafhankelijkheid – nu kampt TVP met budgetproblemen omdat president Duda een deel van de begroting heeft geblokkeerd – en het beschermt de omroep tegen regeringen die de inhoud naar hun hand willen zetten.
Dat is voorlopig nog toekomstmuziek. Polen heeft een dure les geleerd. Volgens Czajkowski ligt onder populisten, ook elders in Europa, het gevaar voor de publieke omroep altijd op de loer. ‘Wees bang voor politici die zeggen dat de publieke omroep de vijand van het volk is’, zegt Czajkowski vlak voor het journaal begint. De technicus start het deuntje van 19:30, in de studio wordt afgeteld. ‘Ze zijn bang voor dit democratische werktuig dat hen controleert. Als ze zeggen dat ze de publieke omroep willen afschaffen, moeten alle alarmbellen afgaan.’
In meerdere Europese landen staat de publieke omroep onder druk van radicaal-rechtse politieke partijen. De PVV schreef in haar verkiezingsprogramma dat ze de financiering ervan wil stopzetten. In Italië staakten de journalisten van RAI tegen de ‘verstikkende controle’ van de regering van premier Georgia Meloni. Het Front National van Marine Le Pen wil de Franse publieke omroep privatiseren.
De meest zorgwekkende ontwikkelingen vinden plaats in Slowakije. De regering van populist Robert Fico is met een wetsvoorstel gekomen om omroep RTVS grondig te hervormen, waarbij de politiek verregaande invloed krijgt op het management van de omroep. Fico ziet de journalisten van de omroep als ‘vijanden’ die ‘strijden tegen de regering’. De wet wordt waarschijnlijk in juni aangenomen door het parlement. Medewerkers en Slowaakse burgers gingen afgelopen weken uit protest de straat op.
Lees ook deze uitgebreide analyse van mediaredacteur Hassan Bahara.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant