Liepen VVD, NSC en BBB niet in een politieke valstrik toen ze Wilders blokkeerden als premier? Ze doen er nu goed aan om met een gezamenlijke kandidaat te komen, inclusief een duidelijke uitleg van hun motieven.
Na een lange finaleweek van de kabinetsformatie is de vraag wie Nederland als minister-president gaat leiden nog steeds omhuld in een dichte nevel van onzekerheid. Geert Wilders, de belangrijkste speler in deze cruciale fase, houdt zijn kaarten stevig tegen de borst. De vroege afwijzing van Wilders als premier brengt duidelijke risico’s met zich mee.
Wilders zou er goed aan doen met een meervoudige kandidatuur te komen. Anders is de vraag of zijn beoogde coalitiepartners zich wel voluit achter de door hem voor te dragen (of misschien al genoemde) minister-president verenigen. De premier moet nog maar blijken aanvoerder van het hele team te kunnen zijn. Een echte aanvoerder kies je over het algemeen zelf.
Over de auteur
Peter Rehwinkel is oud-Tweede Kamerlid en oud-Eerste Kamerlid en gepromoveerd op de staatsrechtelijke positie van de Nederlandse minister-president. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Tegenwoordig wordt de politiek leider van de grootste (regerings)partij de minister-president, een directe vertaling van de volkswil. Na de recente Tweede Kamerverkiezingen leek deze eer Geert Wilders toe te komen. Echter, al in een vroeg stadium werd door NSC zijn potentieel premierschap resoluut van tafel geveegd, een actie die de PVV-leider als ‘niet eerlijk’ beschouwde; de functie was hem ‘afgepakt’. Liepen de onderhandelende partijen daarmee niet in een politieke valstrik?
Nu nadert de formatie haar ontknoping, en de nieuwe minister-president zal onverwachts als een soort ‘pop-up’ tevoorschijn komen. Sinds het verdergaan van de onderhandelingen zonder duidelijke afstemming over deze sleutelpositie, lopen VVD, NSC en BBB het risico dat zij hun strategische opties voortijdig hebben verspeeld. Wilders zou hen kunnen confronteren met een door hem gekozen kandidaat waarbij zij voor een voldongen feit worden gesteld. Je kunt maar één keer nee zeggen, geldt dan.
Wilders’ keuze om zijn voorkeur voor de nieuwe premier voor zich te houden, riep al irritatie en verwondering op. Vooral binnen de VVD vreesde men verrassingen en complicaties in de toch al complexe formatiepuzzel. Zij wilden weten wie de beoogde premier is bij de beoordeling van het hoofdlijnenakkoord. Ook de informateurs Dijkgraaf en Van Zwol hebben aangegeven ‘nieuwsgierig’ te zijn en zagen de noodzaak komende week het onderwerp te agenderen.
Aan de andere kant loopt Wilders zelf eveneens risico. De formatiegesprekken draaien niet alleen om politiek-inhoudelijke overeenkomsten, maar ook om het bouwen van vertrouwen. Wilders zei afgelopen zaterdag iemand benaderd én gesproken te hebben. Door de premierkeuze daarna nog dagen verborgen te houden, ondermijnt hij de samenwerking die nodig is voor een stabiele coalitie. De mogelijkheid dat een door hem voorgestelde kandidaat wordt afgewezen, blijft aanwezig. Afwijzing leidt onvermijdelijk tot grote frustratie bij de besprekingen, en kan uiteindelijk de positie van het toekomstige kabinet ondergraven.
Verder is het de vraag hoe het zal zijn voor de betreffende vier fractieleiders in de Tweede Kamer om samen te werken met een minister-president die geen partijleider is, mogelijk niet op het stembiljet stond en bij de inhoudelijke onderhandelingen ontbrak. Heeft zo iemand voldoende gezag, zowel in het parlement als daarbuiten? Over de grens valt de positie van de Nederlandse minister-president al moeilijk te begrijpen (eerste onder gelijken?), en zo wordt het er bepaald niet eenvoudiger op.
Deze precaire situatie legt de noodzaak bloot voor een weloverwogen en zorgvuldig gecoördineerde keuze. Een misstap kan langdurige politieke repercussies hebben, waarbij niet alleen de regering maar ook het publieke vertrouwen in het politieke systeem wordt geschaad. Het behelst meer dan slechts een individu benoemen; hier speelt het zeker stellen van stabiliteit en vertrouwen in ons landsbestuur.
Tot slot moet de opvolger van Mark Rutte de kiezer vertegenwoordigen. Bij herhaling werd aan de liberale leider het electorale vertrouwen gegeven. Een democratische benadering vereist daarnaast transparante besluitvorming over de belangrijkste politieke functie van ons land. Dit proces is geen noodzakelijke formaliteit, maar een kans om vertrouwen van het publiek te winnen en te behouden.
Tijdens de onderhandelingen is overwogen om de kandidaat-premier gezamenlijk door alle vier de partijen te benaderen. Dit zou niet alleen een breder draagvlak scheppen, maar ook meer evenwicht binnen het kabinet garanderen. Een collectieve kandidaat heeft een sterkere positie binnen zowel de coalitie als het parlement.
Door een meervoudige keuze voor te leggen, en samen te bepalen wie het best geschikt is om als minister-president het beleid uit te voeren, zou Wilders verstandig opereren. Vervolgens is vereist een open en gedeelde motivatie van alle coalitiepartners. Door gezamenlijke overwegingen voor de premierkeuze te delen, kan draagvlak binnen de samenleving worden gecreëerd. Het gebrek aan zeggenschap van de Nederlandse kiezer wordt daarmee nog enigszins gecompenseerd.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant