Loek de Leeuw (80), een van de hoofdverdachten in het megaproces over Middel X, overlijdt eind april onverwacht voordat de rechter uitspraak kan doen. Zijn dochter Tamar blikt terug op haar vader, het proces en het plotselinge overlijden.
Het megaproces over zelfdodingspoeder Middel X is bijna ten einde als hoofdverdachte Loek de Leeuw zonder dat hij het weet zijn allerlaatste woorden in het openbaar zal uitspreken.
Het is dinsdag 23 april en in de rechtszaal is het eerst secondenlang stil. Zeven volle dagen heeft De Leeuw op alle vragen van de rechter antwoord gegeven en heeft hij als enige verdachte ronduit bekend dat hij Middel X verstrekte aan honderden mensen. In totaal zouden het 640 porties zijn geweest. Zijn heldere woorden vielen op. Maar nu is hij zijn emoties even niet meer de baas.
Hij slikt. Neemt een slokje water. ‘Sorry’, zegt hij na een tijdje. Hij klinkt schor.
‘U hoeft echt geen sorry te zeggen hoor’, zegt de rechter.
De Leeuw bedankt de rechters voor hun ‘humane aanpak in de zaak’. En dan roert hij de kwestie aan waar hij en anderen binnen Coöperatie Laatste Wil (CLW) al zo lang mee worstelen: het gevaar van Middel X voor de kwetsbaren, de mensen met psychische problemen.
Hij vertelt over de vrouw van 34 met jonge kinderen aan wie hij na lang aarzelen Middel X verstrekte. Ze nam het middel in zonder haar man in te lichten. Haar man meldde de rechtbank dat hij De Leeuw medeverantwoordelijk houdt voor haar dood.
De Leeuw slikt nog eens.
‘In het verleden’, zegt hij, ‘hebben wij te veel gehandeld vanuit idealisme. Als goedwillende amateurs met goede bedoelingen die soms onvoldoende doordacht tot uitvoering kwamen. En daarvoor is dit onderwerp te belangrijk en te ingrijpend.’ Hij spreekt de wens uit dat er ooit een wet zal zijn waarin hulp bij zelfdoding niet meer strafbaar is. Een wet waarin er sprake is van autonomie bij het levenseinde. Maar óók een wet waarin de kwetsbaarsten worden beschermd.
In de zaal is het doodstil. Het is de eerste keer in het proces dat een verdachte zo scherp de hand in eigen boezem steekt en vraagt om herbezinning. Sommige aanwezigen hebben tranen in hun ogen.
Nog geen vier dagen later zal De Leeuw volkomen onverwacht overlijden, 80 jaar oud.
De Leeuw werd verdacht van verstrekking van Middel X en van deelname aan een criminele organisatie, maar stierf voordat de rechter uitspraak kon doen. Het betekent dat het Openbaar Ministerie de vervolging zal staken. De Leeuws advocaat noemde hun eis van 2,5 jaar cel eerder ‘meedogenloos’ en stelde dat het OM bezig was met een politiek proces zonder rekening te houden met wie het voor zich had.
Dochter Tamar de Leeuw (48), in het dagelijks leven bestuursvoorzitter van een techbedrijf, vertelt hoe ze die dinsdag na de laatste zitting al ziet hoe uitgeput haar vader is geraakt. ‘Het had aan hem gevreten’, zegt ze. ‘Hij heeft hier tweeënhalf jaar heel veel stress van gehad. Slapeloze nachten. In de loop der tijd heeft hij wel tien notitieblokken volgeschreven met zijn gedachten. Hij vroeg zich af: wat kan ik zeggen zodat ze weten dat ik altijd vanuit oprechte intenties heb gehandeld?’
Op verzoek van zijn zoon en dochter schrijft de Volkskrant zijn achternaam zonder initiaal, zoals de krant normaliter bij verdachte doet, en heet hij Loek de Leeuw. ‘Hij is geen crimineel’, stellen beiden.
Tijdens de rechtszaak hield hij zich kranig, zegt Tamar. ‘Maar hij was ook een man van 80 met hartproblemen. Zijn schouders gingen gedurende die weken steeds meer hangen. De casus van de 34-jarige vrouw was zo intens verdrietig. Dat raakte hem zo enorm. In de rechtbank werd het allemaal heel scherp en veroordelend neergezet. Dat vond hij lastig – het is een enorme struggle voor hem geweest. Want er was ook echt die andere kant. Het was een heel welbewuste keuze van een vrouw die niet meer door wilde en die alles zorgvuldig had gepland.’
Als Tamar die dinsdag met hem naar huis rijdt, ziet ze haar vader steeds witter worden. ‘Ik zei: pap, de zitting is achter de rug, je moet ook eten – we gaan naar de McDonald’s.’ Maar eenmaal daarbinnen begint hij te rillen. ‘Hij kreeg het niet meer warm.’
Twee dagen later, op donderdagavond, is het echt mis. Het is tien voor twaalf ’s nachts als Tamar en haar broer een noodmelding krijgen van zijn telefoon. Haar vader heeft een pacemaker. De afgelopen jaren is die meermaals aangeslagen omdat zijn hart ermee stopte en zijn ze geregeld met hem in het ziekenhuis beland. Binnen no time staat de ambulance voor de deur.
‘Natuurlijk ging het door me heen’, zegt ze. ‘Had hij Middel X gebruikt?’
Haar broer vraagt het hem op de Spoedeisende Hulp, zegt ze. ‘Maar mijn vader was wazig op dat moment, dus daar kwam geen duidelijk antwoord meer op. Voor de zekerheid kreeg hij een middel om alles uit zijn maag te halen.’ In de loop van de nacht belandt haar vader aan de beademing op de intensive care en gaat het bergafwaarts. ‘De arts zei: als het zo doorgaat, haalt hij de avond vermoedelijk niet.’
Maar dan gebeurt er iets wonderlijks. Haar vader lijkt stabiel te worden.
En precies op dat moment realiseert Tamar zich wat dit kan betekenen. Haar vader, een man die al zijn hele leven bezig is met zijn onafhankelijkheid en hele boekenkasten vol heeft staan over humaan levenseinde, zou weleens ernstig beschadigd wakker kunnen worden. ‘We werden bang dat hij eruit zou komen op een manier die hij nooit zou hebben gewild.’
Ze vragen de artsen om de mogelijkheid tot euthanasie. ‘De internist hief haar handen in de lucht. Ze zei: hier op onze ic wordt niet aan euthanasie gedaan – sorry, ga ik niet doen. Ze zei dat ze geen verantwoording af wilde leggen aan de rechter. Ik voelde langzaam woede bovenkomen. Ik zei: ik kan heel ver meegaan in jullie besluiten, maar je wéét toch welke man hier ligt - de hoofdverdachte in het Middel X-proces, een groot strijder voor autonomie. Ik vertelde dat mijn vader een complete euthanasieverklaring had, ook voor situaties als deze, dat alles tot in detail met zijn huisarts en met ons was doorgesproken, dat wij precies wisten wat hij wilde.’
Maar de arts blijft bij haar besluit, zegt Tamar. ‘Ze zei: jouw vader zal eerst zelf tegen mij moeten zeggen dat hij dat wil.’
Het loopt anders. Een dag lang ligt haar vader op de intensive care. ‘Vlak voor ik vertrok, fluisterde ik in zijn oor: pap, als jij niet meer wilt leven, dan moet je stoppen met vechten – en als je dat wel wil, dan zijn wij er om je te ondersteunen’, zegt Tamar.
De volgende ochtend belt ze met het ziekenhuis en vertelt een arts dat Loek de nacht goed is doorgekomen. ‘Ineens hoorde ik op de achtergrond een alarm. De arts zei: wacht even, bel me zo terug.’
Even is ze stil.
‘Het is oké zo’, zegt ze. ‘Zijn hart heeft het begeven. Het is wat het is.’
Op zaterdag 27 april overlijdt Loek de Leeuw, rond zes uur in de ochtend. Amper vier uur later nemen politieagenten zijn lichaam in beslag en doorzoeken ze na toestemming van zijn kinderen zijn huis. Ze willen sectie verrichten om het lichaam te onderzoeken op Middel X. ‘Alles in huis was tweeënhalf jaar daarvoor al opgehaald’, zegt Tamar. ‘Maar de politie zei dat de combinatie van feiten – het snelle en onverwachte overlijden van de hoofdverdachte in zo’n proces – voldoende aanleiding vormde.’
Ze overleggen met de advocaat of ze zich tegen deze sectie moeten verzetten. ‘De advocaat zei: dat zou ik nu niet doen. En dat begreep ik wel.’
De ironie wil dat haar vader 27 jaar lang zelf voor justitie werkte, als humanistisch raadsman die gedetineerden bijstond met existentiële vragen. Hij werkte onder meer in de extra beveiligde inrichting (EBI) in Vught, waar de zwaarste criminelen zitten. ‘Hij heeft daar bijzondere gesprekken gevoerd’, zegt Tamar. Ze omschrijft haar vader als een eerlijke, bescheiden man. Wars van opsmuk, nooit op de voorgrond, niet veroordelend, en altijd met oog voor de ander.
‘Loek had zijn eigen portie Middel X destijds natuurlijk allang in huis’, zegt ze. ‘Hij had ook kunnen denken: daar laat ik het bij. Maar hij heeft geredeneerd vanuit een oprechte, intrinsieke motivatie: dit móéten we veranderen, ik moet dit middel ook beschikbaar maken voor anderen. Hij heeft nooit gedacht dat justitie er zo hard in zou gaan. Maar op een dag stonden ze gewoon met negen man politie voor zijn deur en zetten ze hem twee dagen in de cel. Sinds die tijd was hij shaky.’
Als hij begint met verstrekken, licht hij zijn kinderen niet meteen in. ‘Pas na een paar jaar kwam hij daarmee. Hij was heel zenuwachtig toen hij het vertelde – bijna alsof hij uit de kast moest komen. Hij was bang dat hij ons in de problemen bracht. Maar mijn broer en ik zeiden allebei: papa, wat ontzettend goed dat je dit doet, wij steunen je.
‘Er zullen altijd mensen in de voorste gelederen moeten zijn die zaken doorbreken en iets veranderen. Dat gaat niet gebeuren als we met zijn allen lijdzaam afwachten tot iemand anders het doet. Ik zie dit in de lijn van de strijd voor het kiesrecht voor vrouwen, het recht op abortus, het recht op euthanasie. Ook toen was het soms nodig om de wet te breken. Dit gaat over het recht op zelfbeschikking. Mijn vader zat in de voorste linie. Daar kan ik alleen maar heel trots op zijn.’
Ze zegt dat haar ogen werden geopend toen haar schoonvader een paar jaar geleden overleed. Hij leed aan een progressieve vorm van de spierziekte ALS en typte op een dag dat hij niet meer wakker wilde worden. ‘De arts zei dat ze hem met palliatieve sedatie in slaap zouden brengen en dat dit zacht zou zijn. Maar ik zag iets anders. Ik zag daar een man onder een lakentje liggen die letterlijk zwart begon te worden. Toen het ging ruiken legden ze er een lavendeldekentje overheen. Het duurde dagen, terwijl het via euthanasie ook binnen een paar uur had gekund.’
‘Aan die dood’, zegt ze, ‘was helemaal niks zachts.’
En ja, ze weet dat doodgaan er zo uit kan zien. Maar ze weet ook dat het anders kan.
‘Toen voelde ik al: eigenlijk zouden wij moeten gaan strijden’, zegt ze. ‘De veertigers en vijftigers van nu. Mijn generatie weet hoe de hazen lopen, hoe we de wet zouden kunnen wijzigen. Alle goede bedoelingen van die zeventigers en tachtigers ten spijt: zij hebben eigenlijk het overzicht niet meer.’
Een paar dagen na de inbeslagname krijgen ze het lichaam van hun vader terug. ‘Onze contactpersoon bij de politie belde mijn broer en zei dat ze niets afwijkends hadden gevonden’, zegt Tamar. Het OM zegt hierover dat het onderzoek nog niet is afgerond.
Bij het afscheid zitten onder anderen ook medeverdachte Jos S. en psycholoog Wim van Dijk bij haar vader. Van Dijk, die eerder openlijk vertelde dat hij Middel X verstrekte, schrijft zijn afscheidsgroet op de binnenkant van de kist: ‘Mijn wapenbroeder en vriend.’
Mijn vader was zuiver, zegt Tamar. ‘Waar ik in de rechtbank anderen zag draaien, gaf hij als enige overal antwoord op. Ja, dit waren de aantallen. Ja, hij had gesprekken gevoerd. Ja, hij had verstrekt. Hij was niet vilein naar de rechtbank, niet vilein naar het OM. Onze vader vond: als je iets hebt gedaan, dan ga je niet zeggen: ik was het niet, of ja maar, zij waren er ook bij. Nee. Je staat daar met rechte schouders en je draagt het als een vent. Dat heeft hij gedaan. En dat vond ik bewonderenswaardig.’
‘Ik koester geen wrok naar justitie’, zegt ze. ‘Iedereen heeft zijn rol te spelen.’
Ze laat de rouwkaart zien die ze afgelopen week verstuurden. Voorop staat geen foto, maar slechts twee woorden en een punt:
Vrij zijn.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant