Een reeks aanvallen op linkse politici deed Duitsers deze week vrezen voor een extreem-rechtse geweldsgolf. Een groeiend deel van de bevolking keert zich af van de democratie, een ‘ruk naar rechts’ die ontaardt in geweld.
Hoe snel het kan gaan, bleek dinsdag in Berlijn. Daags nadat een extreem-rechtse knokploeg een linkse EU-parlementskandidaat aanviel op de straten van Dresden, sloeg een 74-jarige man de voormalige Berlijnse burgemeester Franziska Giffey met een zwaar voorwerp. Zij is van de sociaal-democratische SPD, net als de man die in Dresden het ziekenhuis in werd geslagen. De dagen ervoor waren al drie Groenen-politici aangevallen. Linkse tegenstanders belaagden op hun beurt meerdere leden van de extreem-rechtse AfD.
Het geweld komt niet uit de lucht vallen. Wie de afgelopen jaren door Duitsland reisde, zag een groeiende tweedeling. Van boeren in Nedersaksen tot ondernemers in Beieren en bouwvakkers in Thüringen: overal in Duitsland, buiten de grote steden, spettert het speeksel in het rond zodra ‘de regering in Berlijn’ ter sprake komt. Een op de vijf Duitsers is van plan op de extreem-rechtse AfD te stemmen; in de oostelijke deelstaten staat de partij zelfs bovenaan de peilingen. De AfD profiteert van en zorgt voor een groeiend aantal Duitsers dat de democratie als geheel de rug toekeert.
Hoe is het zover gekomen?
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
Immigratiecrisis, coronacrisis, energiecrisis, inflatiecrisis, Oekraïne-crisis: een reeks crises sterkt onder veel Duitsers het idee dat hun land aan het instorten is. Daar bovenop komt de alomvattende overgang naar een klimaatneutrale samenleving in 2045, ingezet door deze regering, die gepaard gaat met hoge kosten en verregaande maatregelen.
Extreem-rechts – en de conservatieve oppositie – maakt daar succesvol gebruik van om angst en verdeeldheid te zaaien. Het refrein is dit: de linkse fanatici in Berlijn zijn het contact met de hardwerkende Duitser volledig verloren, nemen jullie zorgen niet serieus, richten dit land te gronde en alleen wij kunnen ze stoppen.
De AfD is de vaandeldrager van de groeiende groep Duitsers die denkt dat alleen rigoureus ingrijpen hun land kan redden. De partij wantrouwt media, wetenschap, medici, rechters; eigenlijk alles met een academische graad. Ze ageert tegen migratie, lhbti-rechten, coronabeleid en wapensteun voor Oekraïne, en pleit voor kernenergie, kolencentrales, remigratie van vluchtelingen en – in de woorden van de Thüringse AfD-leider Björn Höcke, volgens velen de machtigste man binnen de partij – bescherming van de ‘innerlijke gezondheid van het volk’.
Met name regeringspartij De Groenen, architect van de ‘Klimawende’, krijgt tegenwoordig een afkeer te verduren die op haat begint te lijken.
De AfD voedt de woede, zeker. Maar ook de conservatieve oppositieleider CDU/CSU zet de boel op scherp. De partij is na het vertrek van Angela Merkel teruggekeerd naar haar rechts-conservatieve wortels, verklaarde De Groenen vorig jaar tot ‘systeemrivaal’ en voert hard campagne om de regering af te schilderen als een gevaar voor de Duitse welvaart.
En dan is er de regering zelf, historisch impopulair en niet in staat om te voorkomen dat steeds meer mensen zich niet gehoord voelen. Vorig jaar zomer kwam de Groenen-economieminister Robert Habeck met een plan om antieke Duitse stookolieketels te vervangen door warmtepompen, vergezeld van een ingewikkelde maar ruimhartige subsidieregeling.
Hij kreeg die boodschap volstrekt niet voor het voetlicht. De CDU riep: de regering komt je spaarrekening plunderen om peperdure klimaatspeeltjes door je strot te duwen. Die boodschap bleef wel hangen.
Vervolgens kwamen er rampzalige fouten met de begroting, die de regering oploste door landbouwsubsidies af te schaffen. Duizenden trekkers togen naar Berlijn, in het hele land legden agrariërs en vrachtwagenchauffeurs de Autobahn lam.
‘Het kraakt bijna overal’, schreef hoofdeconoom van ING-Duitsland, Carsten Brzeski, in De Tijd over deze begrotingscrisis. ‘2024 lijkt het jaar te worden dat de mythe van Duitsland als baken van politieke stabiliteit sneuvelt.’
In de slipstream van de AfD laten allerlei nog extremere mensen en groepen zich zien. De aanvallen in Dresden bleken het werk van vier extreem-rechtse tieners, van wie één door zijn moeder bij het politiebureau werd afgeleverd. In de oostelijke deelstaten Saksen en Thüringen zijn er grote, georganiseerde neonazi-netwerken die bereid zijn tot geweld en zich daarop voorbereiden. Vooralsnog is er geen bewijs dat zulke groepen deze aanvallen aanstuurden, maar niemand twijfelt eraan dat ze dergelijke plannen smeden.
‘Extreem-rechts blaakt van het zelfvertrouwen’, zei de gerenommeerde Duitse expert Hajo Funke deze week in de Volkskrant.
Is er hoop? In januari lekte uit dat AfD-leden met bekende extremisten een geheim plan hadden opgesteld om immigranten en ongewenste Duitse staatsburgers te deporteren. Miljoenen mensen trokken de straat op, de AfD zakte flink in de peilingen. Een nieuwe conservatief-linkse partij van voormalig Die Linke-lid Sarah Wagenknecht begint happen te nemen uit het oosterse kiezerspotentieel van de AfD.
De CDU is nog altijd deel van het democratische midden, geniet veel respect als bestuurspartij en staat fier bovenaan in alle peilingen. Vooralsnog belooft de partij niet met de AfD samen te werken.
De grote test komt deze herfst. In drie van de vijf oostelijke deelstaten, die eigen regeringen hebben, kiezen burgers een nieuw parlement. In twee van die drie staten, Saksen en Thüringen, is de AfD volgens de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst ‘bewezen extreem-rechts’. In alledrie staat de partij vooralsnog op kop, in Saksen met 34 procent.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant