De klanken in Planet Earth III hadden af en toe wel een onsje minder gekund, vindt filmgeluidenmaker Ronnie van der Veer. ‘Maar ja, soms moet je risico’s nemen. En in de natuur gaat het om leven en dood. Dat mag je best wat dikker aanzetten.’
‘We horen nu knettersuiker, denk ik’, zegt Ronnie van der Veer (42). Op het grote beeldscherm voor hem kraakt een ijsberg. We kijken naar de eerste aflevering van Planet Earth III, de nieuwe natuurserie van de BBC en David Attenborough, die vanaf woensdagavond te zien is op NPO 1. Alhoewel, kijken? Van der Veer luistert vooral, een beroepskwaal. Hij is al vijftien jaar foley-artist: zijn beroep is het creëren van filmgeluiden. Hij werkte mee aan films als The Lobster (2015) en Zillion (2022).
De meeste geluiden in films en series zijn ‘nep’. Je hoort niet wat je ziet: als iemand in een horrorfilm over een oude houten vloer loopt, hoor je zelden het daadwerkelijke gekraak. Geluid dat direct op de set wordt opgenomen, klinkt vaak niet intens, helder of dramatisch genoeg. Daarom worden de meeste filmgeluiden achteraf gecreëerd in de studio van een foley-artist, zoals die van Ronnie van der Veer in Haarlem.
De vloer van zijn studio is een lappendeken van verschillende soorten vloerbedekking. Daarop liggen honderden schoenen, waarmee Van der Veer, met behulp van uiterst gevoelige microfoons, voor elke scène het perfecte voetstapgeluid kan creëren. Die schoenen vormen maar een fractie van de verzameling geluidsbronnen in de georganiseerde chaos van zijn studio. Je vindt er onder andere zwaarden, een doos vol sloten, een gevuld zwembad en een halve auto. Na vijftien jaar kringlopen afspeuren heeft Van der Veer voor elke klank wel iets.
Net stond hij bijvoorbeeld te zwiepen met een bamboestok om het geklapwiek van een kraai te imiteren. Daar heeft hij nu even pauze van genomen, om Planet Earth III te kijken. Dat doet hij graag, want Van der Veer vindt het altijd inspirerend om te horen wat voor keuzes zijn collega’s maken. Want ook in Planet Earth III hoor je zelden het geluid van de filmlocatie – net als in de meeste andere natuurdocumentaires. Een geluidsman kan tijdens een opname niet zomaar naast een leeuw gaan staan. En probeer maar eens het getik van de pootjes van een spin, of de klappende kaken van een haai onder water op te nemen.
‘99 procent van de opnamen voor natuurdocumentaires is geluidloos’, weet Van der Veer. Geluiden worden dus achteraf in scènes gemonteerd. De ‘stemmen’ van dieren, zoals het gezang van een walvis en het gefluit van een vogel, komen waar mogelijk uit een databank vol dierengeluiden die eerder zijn opgenomen. Anders klinkt het al snel te onrealistisch. Maar het overgrote deel van de andere klanken komt uit de koker van een foley-artist.
Zelf produceerde Van der Veer geluiden voor natuurdocumentaire The Last Male on Earth (2019), over de laatste mannelijke witte neushoorn. Ook de geluiden in Het Nieuwe Artis (2018) komen uit zijn studio: als je in die documentaire ziet hoe een stokstaartje knabbelt op een krokante sprinkhaan, hoor je Van der Veer die op hetzelfde ritme kauwt op hamka’s-chips.
Natuurdocumentaires zijn altijd een leuke uitdaging, vertelt hij. ‘Als iemand in een komedie cornflakes eet, kun je dat namaken door zelf cornflakes te eten. Maar voor het gestamp van een olifant moet je creatiever zijn, want die haal je niet zomaar de studio in. Uiteindelijk heb ik een holle boomstam in een bak zand laten vallen en dat opgenomen met ingegraven microfoons, voor een lager, dieper geluid.’
Hij is onder de indruk van de klanken in Planet Earth III, geproduceerd door de Britse studio Wounded Buffalo. ‘Sommige geluiden zijn nogal onrealistisch of overdreven, maar dat geeft niet. Mensen vergeten soms dat realistische geluiden ook saai kunnen zijn. Uiteindelijk vertellen natuurdocumentaires verhalen. De juiste geluiden kunnen helpen om de kijker erin mee te zuigen, zodat je gaat meeleven met de dieren.’
Een onderonsje tussen twee Antarctische zeeslakken, diep onder water, zou normaal gesproken bijvoorbeeld een stille – en dus saaie – aangelegenheid zijn. Maar als de weekdieren in Planet Earth III in een strijd op leven en dood verwikkeld raken, grommen en piepen ze vol overgave, met het knettersuikergekraak van de poolkap op de achtergrond. Daardoor wordt een schermutseling tussen twee minuscule slakken opeens een bloedstollend schouwspel – en dat allemaal door de fantasie van de foley-artist en de geluidsdesigner.
Toch zullen veel kijkers er niet bij stilstaan dat zeeslakken gewoonlijk geen lawaaiige dieren zijn, vermoedt Van der Veer. ‘Geluid werkt heel onbewust. Visuele effecten vallen meteen op, maar kijkers nemen geluidseffecten makkelijk voor lief.’ Hij vindt het niet erg dat zijn ambacht door weinigen wordt opgemerkt. ‘Dat is juist onze kracht. Daardoor kunnen we ons veel meer permitteren en de kijker makkelijker manipuleren.’
Daar zitten wel grenzen aan. Na het verschijnen van Planet Earth II klonk gemopper over de buitensporig onrealistische geluidseffecten: een zwevende hagedis zou klinken als een straaljager. Ook in de eerste aflevering van Planet Earth III is het geluid soms iets té spectaculair, vindt Van der Veer.
Tijdens een scène over schuttersvissen schiet hij zelfs in de lach. Deze bijzondere visjes vuren met hun bek kleine waterstraaltjes af op insecten. Dat gaat in Planet Earth III gepaard met veel kabaal: bij elk ‘schot’ klinkt er een forse explosie, en als zo’n insect geraakt wordt en hulpeloos in het water tuimelt, klinken er een doffe klap en een enorme plons. ‘Dat had ik wat kleiner gehouden. Maar ja, soms moet je risico’s nemen. En in de natuur gaat het om leven en dood. Dat mag je best wat dikker aanzetten.’
Planet Earth III is vanaf woensdag 8 mei wekelijks om 21:30 te zien op NPO 1 bij de EO.
Er gingen geruchten rond dat de documentaireserie Wild Isles (2023) het laatste project van de inmiddels 97-jarige Sir David Attenborough zou zijn. Maar ook in Planet Earth III is het kenmerkende stemgeluid van de Brit te horen. De achtdelige documentaireserie onderzoekt, meer dan voorgaande delen, de rol die de mens in de natuur speelt: als veroorzaker van klimaatverandering, maar ook als natuurbeschermer.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant