Na de brute aanval op de Duitse Europarlementariër Matthias Ecke van afgelopen vrijdag, die zou zijn gepleegd door extreem-rechtse jongeren, is de aandacht in Duitsland gevestigd op de dreiging uit die hoek. ‘Vooral vanuit extreem-rechts zie je de agressie de afgelopen jaren verder toenemen.’
‘Een aanval op de democratie’, zo sprak de Duitse minister van Binnenlandse Zaken Nancy Faeser daags na de aanval op Matthias Ecke van de sociaal-democratische SPD. Vrijdagavond werd Ecke aangevallen door vier vermomde mannen, toen hij affiches wilde ophangen in de Oost-Duitse stad Dresden. De daders takelden hem dusdanig hard toe dat Ecke in het ziekenhuis moest worden geopereerd.
Vanwege de politieke achtergrond van de daders – volgens de politie zijn de mannen afkomstig ‘uit het rechtse spectrum’ – is het debat over de dreiging van extreem-rechts in Duitsland opnieuw opgelaaid. In Dresden en Berlijn gingen zondag duizenden mensen de straat op om te protesteren tegen rechts-extremisme en politiek geweld. De binnenlandministers van de zestien Duitse deelstaten komen dinsdag in een spoedzitting bijeen om het geweld tegen politici te bespreken.
Over de auteur
Thom Canters is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
‘Een aanval zoals deze is zeer ongebruikelijk in de Duitse politieke geschiedenis sinds de Tweede Wereldoorlog’, zegt Albrecht von Lucke, politiek wetenschapper en redacteur van Blätter für deutsche und internationale Politik. ‘Tegelijkertijd zie je, vooral vanuit extreem-rechts, dat de agressie de afgelopen jaren is toegenomen.’ Volgens de federale dienst voor de bescherming van de grondwet (BfV) nam in 2022 het aantal gewelddadige misdrijven door rechts-extremisten met ruim 7 procent toe ten opzichte van het jaar daarvoor.
Achter die trend schuilt volgens Von Lucke een steeds sterkere vorm van vijanddenken in de Duitse samenleving, gevoed door groeiende economische ongelijkheid en toegenomen culturele tegenstellingen over vraagstukken als gender en migratie. ‘Mensen kunnen het niet meer op een beschaafde manier met elkaar oneens zijn; politieke tegenstanders worden nu sneller gezien als vijanden’, zegt hij. ‘Dat is funest voor een democratie, want het betekent dat minder mensen zich in de politiek durven te begeven.’
Alhoewel die ontwikkeling waarneembaar is over de gehele breedte van het politieke spectrum, ziet Von Lucke met name op de rechterflank dat er minder duidelijk een grens wordt getrokken tussen ‘gewone politiek’ en vijanddenken. ‘Iemand als Björn Höcke (een van de radicaalste leiders van de extreem-rechtse partij AfD, red.), laat zich bijvoorbeeld in met een organisatie als Pegida, die zich veelvuldig zich bedient van de term Volksverräter om politieke tegenstanders mee aan te duiden.’
Met name in Oost-Duitsland tekent die ontwikkeling zich sterk af. Zo is in het Oost-Duitse Brandenburg volgens lokale autoriteiten het aantal rechts-extremisten in die deelstaat in 2023 gestegen van 230 naar 3.085. Meer dan eenderde van hen zou geweld niet schuwen. Bovendien bestempelde BfV de afdelingen van de AfD in de Oost-Duitse deelstaten Saksen, Thüringen en Saksen-Anhalt als extremistische organisaties.
‘In Oost-Duitsland hebben gevestigde partijen als de SPD en de CDU een stuk minder voet aan de grond dan in West-Duitsland’, verklaart Von Lucke het contrast. ‘Je moet niet vergeten dat in Oost-Duitsland pas zo’n dertig jaar sprake is van democratie. Een democratische manier van politiek bedrijven, waarbij je het op een beschaafde manier met elkaar oneens kunt zijn, is daar minder ingesleten.’
Daar is de laatste jaren bovendien een dieper liggende frustratie bijgekomen over het functioneren van de Duitse politiek en toegenomen sociaal-economische ongelijkheid, die in Duitsland wordt omschreven als Grundfrust. Von Lucke: ‘Er is zeker in Oost-Duitsland sprake van een grote teleurstelling over de democratie, die een steeds grotere groep jongeren in de handen drijft van extreem-rechts.’ De vier mannen die verantwoordelijk worden gehouden voor de aanval op Ecke zijn tussen de 17 en de 20 jaar oud.
De vraag na de aanval is of de autoriteiten grip kunnen krijgen op de groeiende dreiging. Na grote ophef over een een bijeenkomst waar onder anderen AfD-politici spraken over het deporteren van migranten, kondigde minister Faeser al een dertienpuntenplan aan voor de aanpak van extreem-rechts. Zo moet het mogelijk worden om de bankrekeningen van extremisten te blokkeren en moeten er teams komen om desinformatie op te sporen.
De aanval op Ecke zal bovendien het politieke debat over het verbieden van de AfD weer doen oplaaien, voorspelt Von Lucke. ‘Ik vraag me alleen af of dat zal werken’, zegt hij. ‘Met een verbod zal de haat niet opeens verdwenen zijn uit de samenleving.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant