Op 4 mei speelt actrice Malou Gorter in Carré eenmalig de voorstelling Schuldig landschap, een nieuwe toneeltekst van Nathan Vecht over de manier waarop Nederland omgaat met het oorlogsverleden. De Volkskrant spreekt met hen over het doorvertellen van de geschiedenis, en wat ‘nooit meer’ betekent.
Toen actrice Malou Gorter op de middelbare school zat, ze zal een jaar of 14 zijn geweest, zag ze in haar geschiedenisboek een foto van een gaskamer in een concentratiekamp, met daarin een berg vermoorde mensen. ‘Ik herinner me dat onder die foto stond dat de meest verzwakte mensen onder lagen en de sterksten bovenop. Ook al waren het ouders op eigen kinderen.’
Ze slikt even. ‘Het emotioneert me nu nog steeds. Toen realiseerde ik me: dit is wat er gebeurt als je helemaal ontmenselijkt wordt.’
Aansluitend op de Nationale Dodenherdenking op 4 mei speelt Gorter in theater Carré in Amsterdam eenmalig de voorstelling Schuldig landschap, een nieuwe toneeltekst van Nathan Vecht in regie van Abdel Daoudi. Vecht schreef het stuk speciaal voor deze editie van Theater Na de Dam, de jaarlijkse manifestatie waarbij aansluitend op de landelijke herdenkingsceremonie door heel Nederland via uiteenlopende theaterinitiatieven wordt gereflecteerd op de Tweede Wereldoorlog.
Over de auteur
Sander Janssens is theaterjournalist voor de Volkskrant. Hij schrijft recensies, interviews en achtergrondartikelen.
Schuldig landschap gaat over de manier waarop we in Nederland omgaan met ons oorlogsverleden. De voorstelling speelt zich af in de nabije toekomst. Gorter speelt een (fictieve) volksvertegenwoordiger die door een commissie onder meer ter verantwoording wordt geroepen over de terughoudende rol die het landsbestuur innam in het bestrijden van antisemitisme na de oorlog. ‘Maar behalve over de overheid gaat het stuk ook over de verantwoordelijkheid die je kunt nemen als individu, wanneer je wordt geconfronteerd met ellende of diepe onrechtvaardigheid.’
Gorter, die onlangs ook in de televisieserie De Joodse Raad te zien was, heeft altijd al veel interesse in de donkere kant van de mens gehad. ‘Wie naar de geschiedenis kijkt, weet hoe hardnekkig het kwaad in ons geworteld zit. Daarom is herdenken ook zo belangrijk. Je kunt het verleden niet terugdraaien, maar je kunt via het verleden wel het onrecht in het heden herkennen, en dan misschien anders handelen.’
Haar personage in Schuldig landschap is een welbespraakte, belezen bestuurder, die zich verzet tegen het beeld dat er de afgelopen decennia niks goed is gedaan: ja, er hadden dingen ‘beter gekund’, maar er zijn ook ‘talloze dossiers die wel tot een goed einde zijn gebracht’. Dat de eerste steen van het Namenmonument in Amsterdam pas in 2020 werd gelegd, lag niet aan de instanties, maar aan de bezwaren van omwonende burgers, benadrukt ze bijvoorbeeld.
Het is een personage dat alle schuld van zich afschuift en de invloed van de overheid categorisch bagatelliseert. Als ze over onrecht praat, probeert ze zo lang mogelijk weg te blijven van haar eigen emoties. Gorter: ‘Maar ik probeer ook steeds haar breekpunten op te zoeken. Ik wil haar niet neerzetten als een eenduidig, slecht mens. Dan denk je als toeschouwer: zij is fout, wij zijn goed. Dat mechanisme wil ik ontregelen, door haar ook een moreel kompas te geven, haar menselijk te maken en haar denken en handelen voorstelbaar te maken.’
Aan het begin van de voorstelling schetst ze hoe een klein, dichtbevolkt land in 1939 wordt overspoeld door grote groepen vluchtelingen: mensen die in taal, gebruiken en tradities fundamenteel anders zijn dan de huidige bevolking. De parallellen met het heden zijn onmiskenbaar. En dat is de bedoeling, licht auteur Nathan Vecht toe. ‘De manier waarop er wordt gereageerd als mensen met een ander uiterlijk of andere gebruiken zich aan de grens melden, zit diep in onze samenleving ingesleten.’
Schuldig landschap is met zijn uitgesproken duistere karakter een opvallende noot in zijn oeuvre. De veelgevraagde toneel- en scenarioschrijver brak in 2015 door met de politieke theatersatire Kunsthart, en maakte vervolgens vooral furore in het comedygenre (met onder andere Missie Aarde, Laagland). In 2022 schreef hij de lovend ontvangen televisieserie Het jaar van Fortuyn.
Vergeleken met die maatschappelijke komedies en politieke satires heeft Schuldig landschap een veel persoonlijker vertrekpunt. ‘Ik kom zelf uit een Joodse familie, en ook die van mij is getekend door de Holocaust. Dat nestelt zich in je, los van het feit of er thuis veel over wordt gepraat. Of dat vervolgens een groot deel van identiteit bepaalt is een tweede, maar je er helemaal aan onttrekken is onmogelijk.’
Vecht is tot dusver terughoudend geweest met het naar buiten treden met zijn Joodse afkomst. Maar toen artistiek directeur Jaïr Stranders van Theater Na de Dam hem vroeg om deze tekst te schrijven, vond hij dat hij niet kon weigeren. ‘Ik was er niet geweest als mijn voorouders niet, zacht uitgedrukt, een aantal beproevingen hadden doorstaan, dus om dan weg te lopen voor het schrijven van dit stuk leek me geen optie.’
Schuldig landschap is niet gebaseerd op zijn eigen ervaringen of die van zijn familie. Vecht heeft zich voor het schrijven verdiept in de Joodse geschiedenis in Nederland, met name na de bevrijding.
Hij vertelt hoe het leven in Nederland in de eerste jaren na de oorlog vooral in het teken stond van wederopbouw en nationale eenheid, met relatief weinig plek voor het leed van de oorlogsslachtoffers. Dat veranderde begin jaren zestig met het Adolf Eichmann-proces in Jeruzalem, dat wereldwijd werd uitgezonden. Toen kwam die industriële massamoord definitief aan het licht en maakte de overwinningsroes plaats voor schuld en schaamte.
Ergens in de jaren negentig brak volgens Vecht de huidige periode aan, waarin door het groeiende gebrek aan ooggetuigen de herinnering aan de oorlog steeds abstracter wordt. ‘Je ziet dat steeds meer andere minderheden hun leed ook erkend willen zien. Wie of wat herdenken we eigenlijk op 4 mei, wat betekenen de woorden ‘nooit meer’?’
En sinds 7 oktober maakt de oorlog tussen Hamas en Israël het herdenken nog gevoeliger. ‘Joden in Nederland kunnen als zodanig herkenbaar op dit moment niet meer zorgeloos over straat. Bijeenkomsten met een Joods karakter kunnen niet plaatsvinden zonder strenge beveiligingsmaatregelen. Bijna tachtig jaar na de Holocaust is dat een onheilspellende en trieste constatering.’
Met dit stuk werpt Vecht de vraag op welke rol de overheid vervult in het bestrijden van antisemitisme, het aanzetten tot polarisatie en het wegkijken bij onrecht. ‘Ik vind het kwalijk dat politieke partijen zich de ene dag gezamenlijk uitspreken tegen antisemitisme, maar de volgende dag wel formatiegesprekken voeren met de PVV, een partij die geen problemen lijkt te hebben met het uitsluiten van mensen op basis van religie of afkomst.’
Daarmee schaad je ook de Joodse gemeenschap, zegt hij. ‘Als je als overheid een statement maakt tegen antisemitisme, heeft dat alleen zin als dat ingebed zit in een breder beleid dat fel gekant is tegen discriminatie van welke minderheid dan ook.’
Hij maakt zich zorgen om het gepolariseerde debat waarin ‘valse tegenstellingen’ worden gecreëerd. ‘Je kunt je het leed van de Palestijnen aantrekken en tegelijkertijd empathie opbrengen voor de pijn van de Joden in Nederland die niets met de regering van Netanyahu te maken hebben. Die mensen daar hebben er niets aan als wij hier onze frustratie op elkaar gaan botvieren. Ik vind dat wij er hier in Nederland voor moeten waken om niet in de tunnelvisie van de eigen stam te vervallen. Ik hoop dat enigszins met deze voorstelling voor het voetlicht te brengen: in vredestijd is er een soort plicht om je te verdiepen in alle partijen, met al hun verschillende pijn en angsten.’
Schuldig landschap gaat ook over de manier waarop we het verleden doorvertellen. In de voorstelling refereert het personage van Gorter aan Soldaat van Oranje, de succesvolle musical die sinds 2010 vrijwel onafgebroken op de planken staat (‘geen mens hield er rekening mee dat de musical drie keer zo lang zou duren als de oorlog zelf’). Kan een geromantiseerd, episch heldenverhaal fungeren als laagdrempelig startpunt voor een nadere verkenning van de historie, of schetst zo’n productie een vertekend beeld en draagt ze daarmee juist bij aan een minder evenwichtig bewustzijn over ons oorlogsverleden?
Volgens Vecht zit het in de menselijke aard om de blik op iets hoopvols te willen richten. ‘Maar daarin sluipt ook het gevaar dat het vooral comfortabel blijft. Kijk naar vrijwel alle Nederlandse speelfilms over de Tweede Wereldoorlog. Als dat je enige bron is, denk je dat het hele land in het verzet heeft gezeten. Dat blijft een lastig evenwicht in ons vak. Hoe maak je een voorstelling over iets wat tot op zekere hoogte onvoorstelbaar is?’
Voor Schuldig landschap heeft hij bewust gezocht naar een goede balans. ‘Op een gegeven moment zei regisseur Abdel: hoe gruwelijk het heden ook is, er is altijd weer een kans op een nieuw begin. Daarin zit voor mij de hoop, die ik ook in het stuk heb geprobeerd te stoppen: het zit in de menselijke aard om er een enorme ellende van te maken, maar óók om daarna weer op te staan.’
Gorter is gefascineerd door de vraag hoe je als mens de geschiedenisboeken ingaat. ‘Wij leven in een land waarin het je vrij staat om te zeggen wat je wilt en om actie te ondernemen. Tegelijkertijd komt daarmee ook de verantwoordelijkheid om nuance op te zoeken, om ons te verdiepen in elkaar. Dat is een luxe die je je in een oorlog niet altijd kunt veroorloven.’
Ze hoopt vooral dat de voorstelling bijdraagt aan meer bewustwording. ‘We laten zien dat als de samenleving meebeweegt met de huidige polarisatie, we afstevenen op iets heel naars. Ik zou willen dat mensen daarover na afloop gaan nadenken en ernaar handelen. En handelen kan ook zijn: zeggen dat je het nog niet weet, maar je gaat verdiepen, je mening bijstelt, gaat luisteren en praten. Je kunt ook in actie komen zonder het definitieve antwoord al te weten.’
Vecht: ‘Ik heb dit gemaakt samen met Malou, Abdel en Jaïr, en het mooie was: door onze verschillende achtergronden liggen op particulier vlak onze grootste zorgen ergens anders, maar gedurende het maakproces werd dat volledig bijzaak. Er ontstond een gezamenlijk doel: samen een betekenisvolle voorstelling maken. De enige uitweg uit deze narigheid is dat je niet óver elkaar praat, maar mét elkaar iets doet.’
‘Het is de meest gespannen herdenking in tijden’
De situatie in Gaza en de onrust die dat in Nederland veroorzaakt, zorgen in de aanloop van deze editie van Theater Na de Dam voor extra spanning, zegt artistiek directeur Jaïr Stranders. ‘In de vijftien jaar dat we dit organiseren, zijn er niet eerder zulke grote oorlogen geweest die zo veel invloed hebben op het leven hier. Al drukt de actualiteit elk jaar een stempel op de manifestatie. In 2016 was dat de vluchtelingencrisis, in 2022 de Russische inval in Oekraïne.’
Verschillende culturele brancheverenigingen spraken onlangs hun zorgen uit om de toenemende incidenten in de cultuursector, onder meer na een verstoring door pro-Palestijnse activisten bij een concert van Lenny Kuhr. Belangenvereniging Kunsten ’92 schreef eind maart in een brief aan de Tweede Kamer dat het ‘intimideren van artiesten, kunstenaars, publiek en medewerkers op grond van hun Joodse achtergrond onacceptabel is. Net als het intimideren en discrimineren van andere groepen.’
Stranders noemt het ‘de meest beladen en gespannen herdenking in tijden’, en begrijpt dat de emoties hoog kunnen oplopen. ‘Daardoor is er een kans dat er bij herdenkingen iets wordt geroepen of met de vlag wordt gezwaaid. Het is van belang daar niet te veel door overvallen te worden.’
Nathan Vecht: ‘Ik vind het volledig legitiem om te protesteren tegen instanties waarmee je het oneens bent, dat is een grote waarde van onze democratie. Maar ik vind ook dat je verplicht bent om je in te leven in beide kanten. Dan moet je op 4 mei waardig kunnen herdenken en daarnaast een manier vinden om je protest kenbaar te maken.’
Schuldig landschap refereert expliciet aan de twee minuten stilte op De Dam, iets waarvan het tijdens het repeteren nog alleszins onzeker is hoe het gaat verlopen. Voor Gorter is dat extra spannend: ‘Wat er straks ook gebeurt op de Dam, het wordt automatisch onderdeel van de voorstelling. Op die manier probeer ik er maar naar te kijken. Zonder oordeel.’
Ook in Den Haag
Gelijktijdig met de voorstelling in Carré is Schuldig landschap ook te zien in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Daar neemt actrice Tamar van den Dop de monoloog voor haar rekening, in regie van Eric de Vroedt en muzikaal ondersteund door het Delta Piano Trio.
De toneeltekst is onlangs ook in boekvorm verschenen bij De Nieuwe Toneelbibliotheek, samen met het toneelstuk Stuk Stoppelman van Gonny Gaakeer, over de Amsterdamse Joodse arts Marie Stoppelman, die noodgedwongen voor Josef Mengele in Auschwitz werkte.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant