Hulpverlening aan jongvolwassenen zet weinig zoden aan de dijk zolang zij geen onderdak hebben. Dat is de conclusie van een onderzoek onder Amsterdamse jongeren. ‘Dit is een landelijk probleem. Iedere dag dat zij niet onder dak zijn, groeit het risico op verslaving of criminaliteit.’
Amper 16 jaar oud was Lianne toen haar psychisch instabiele ouders haar niet langer in huis wilden hebben. Daarna leidde ze jarenlang een zwervend bestaan zonder vaste woonplek. Voor een slaapplaats ging ze soms in het uitgaansleven ‘met verkeerde mensen’ mee. Ook verbleef ze in de opvang en op tijdelijke hulpverleningslocaties. Daar voelde ze zich niet altijd veilig, vanwege onberekenbare, soms psychotische medebewoners.
Zelf woonruimte bemachtigen lukte haar niet en voor urgentie kwam ze niet in aanmerking. ‘Hulpverleners zagen mij als zelfredzaam, omdat ik er verzorgd uitzag, geen drugs gebruikte en een opleiding volgde’, vertelt ze. ‘‘Misschien kun je in je netwerk onderdak krijgen’, zeiden ze. Ik zei: ‘Ik heb geen netwerk.’’
Over de auteur
Charlotte Huisman is verslaggever van de Volkskrant en schrijft over jeugdzorg en de nasleep van de toeslagenaffaire.
Zonder veilige woonplek was Lianne ‘alleen maar bezig met overleven’. Op haar 23ste raakte ze ongepland zwanger. Tot haar verbazing kreeg ze toen binnen twee maanden een woning, ‘in een goede buurt in Amsterdam’. ‘Ik begreep: dit is niet voor mij, maar voor mijn kind.’
Lianne, inmiddels een goedgebekte vrouw van 26 jaar oud met een afgeronde opleiding en een baan in de hulpverlening, weet dat haar verhaal geen uitzondering is. Veel twintigers die in de huidige wooncrisis geen woning kunnen vinden blijven langer bij hun ouders wonen. Maar die optie is er niet voor jongeren als zij, die niet bij hun ouders terecht kunnen.
Met zes andere ervaringsdeskundigen werkte ze mee aan een rapport van Klooster Onderzoek en Advies over hoe Amsterdamse jongvolwassenen die het zelf niet redden, beter kunnen worden ondersteund – uitgevoerd in opdracht van de gemeente. Daarvoor spraken ze uitgebreid met 65 jonge Amsterdammers in de leeftijd van 17 tot 27 jaar die hulp hebben gevraagd bij de gemeente of andere organisaties op het gebied van werk, gezondheid, schulden of huisvesting.
Aanleiding voor het onderzoek was dat de gemeente zelf had geconstateerd dat de toegang tot hulp voor jongvolwassenen te versnipperd is en dat zij de doelgroep niet optimaal bereikt. Volgens onderzoeker Eva Klooster waren de ervaringsdeskundigen onmisbaar voor het werven van de interviewkandidaten en het winnen van hun vertrouwen.
De onderzoekers trekken een heldere, maar pijnlijke conclusie. Hulpverlening zet weinig zoden aan de dijk zolang er geen oplossing is voor het belangrijkste probleem: het ontbreken van een stabiel dak boven het hoofd. Bijna alle jongvolwassenen die de onderzoekers spraken, hadden stress over wonen. Zonder een vaste verblijfplaats is het lastig, zo niet haast onmogelijk, om aan het werk te gaan of een opleiding te volgen.
Omdat het voor jongvolwassenen op de huidige woningmarkt welhaast onmogelijk is om zelf betaalbare woonruimte te bemachtigen, slapen zij bijvoorbeeld bij vrienden op de bank. Of ze komen terecht in de maatschappelijke opvang of nachtopvang. Onderzoekers horen vooral van vrouwen dat zij zich onveilig voelen in zulke opvanglocaties, waar soms alleen beveiligers aanwezig zijn en geen hulpverleners.
Hun onzekere woonsituatie leidt tot nieuwe problemen, zoals psychische stress, of verergert de problemen die ze al hadden met bijvoorbeeld schulden. ‘Je kunt niet aan je eigen shit werken zonder veilig onderkomen’, zegt Lianne uit eigen ervaring.
‘We herkennen dit verhaal, dit is een landelijk probleem’, zegt directeur Esmé Wiegman van Valente, de branchevereniging van de maatschappelijke opvang. In Amsterdam is de woningnood het hevigst, maar ook elders in het land ziet zij veel kwetsbare jongvolwassenen in de verdrukking komen door gebrek aan woonruimte. ‘Voor deze doelgroep is meer passende huisvesting nodig, dat zij bijvoorbeeld onder begeleiding op een kamer kunnen wonen. Iedere dag dat zij niet onder dak zijn, groeit het risico op bijvoorbeeld verslaving of criminaliteit.’
Voor jonge vrouwen zonder huisvesting is de situatie volgens de Amsterdamse onderzoekers extra schrijnend. Om hun eigenwaarde te behouden zorgen zij er vaak voor dat ze er netjes blijven uitzien. ‘Die redt zichzelf wel, denken hulpverleners dan’, zegt onderzoeker Eva Klooster. Vrouwen krijgen bovendien vaker een slaapplek aangeboden – bij vriendinnen, maar ook ‘bij mannen die daarvoor wat terug verwachten’. Daardoor kloppen ze gemiddeld later aan bij het gemeentelijke loket voor dak- en thuisloze jongvolwassenen. En daar worden, volgens Klooster, hun problemen met bijvoorbeeld schulden en verslaving vaak onderschat.
Omdat hun situatie er vanaf de buitenkant beter uitziet dan die in werkelijkheid is, komen deze jonge vrouwen minder gemakkelijk in aanmerking voor onderdak, zegt Klooster. ‘Het is een wrange constatering, maar als je niet bent mishandeld, zwanger bent of uit detentie komt, krijg je nauwelijks toegang tot beschermd wonen of maatschappelijke opvang.’
Amsterdam herkent het huisvestingsprobleem voor kwetsbare jongvolwassenen. Omdat er voor hen minder woonplekken zijn dan er vraag naar is, heeft de gemeente criteria opgesteld. Het doel is dat degenen die het het hardst nodig hebben, als eerste aan de beurt zijn, zegt een woordvoerder.
Amsterdam maakt daarbij gebruik van een zogenoemde zelfredzaamheidsmatrix, met vragen als: heeft de hulpvrager een sociaal netwerk? Heeft hij werk of volgt hij een opleiding? Is hij crimineel? Heeft hij andere hulpverleners? Is er sprake van huiselijk geweld? Op basis hiervan bepaalt het loket of iemand in aanmerking komt voor opvang. Om voorrang te kunnen krijgen op de wachtlijst voor een sociale huurwoning, biedt het afscheid nemen van de prostitutie en het zorg dragen voor minderjarige kinderen mogelijkheden, evenals een ontslag uit de gevangenis.
Zulke regels schuren weleens, zegt de gemeentewoordvoerder. ‘We willen voorkomen dat de leefomstandigheden van jongvolwassenen zonder onderkomen verergeren en we willen ze voldoende stabiliteit bieden om aan hun toekomst te werken. Daar doen we ons best voor. Wij zien niet dat mensen met opzet zwanger worden of verslaafd, of crimineel, om hierop aanspraak te kunnen maken.’
De onderzoekers krijgen andere signalen. ‘Ik heb van een aantal vrouwen gehoord dat ze expres zwanger werden om een huis te krijgen’, zegt Rachel (31), eveneens een ervaringsdeskundige die meewerkte aan het onderzoek – net als Lianne wil zij wel op de foto, maar wil ze niet met haar achternaam in de krant met een verhaal over haar moeilijke jeugd. Zij is op haar 18de het huis uit gezet en werkt nu eveneens in de hulpverlening.
Een van de jonge vrouwen die ze spraken, kwam op haar 18de op straat terecht na een ruzie met haar vader over uitgaan. Sporadisch kreeg ze een slaapplek ‘bij rare mannen’ die haar ‘zielig’ vonden. ‘Bij het gemeentelijke loket waar ze om hulp vroeg kreeg ze te horen: we kunnen je niet helpen. Later is deze vrouw gaan zwerven, ze heeft ernstige psychische problemen gekregen en een strafblad’, vertelt Eva Klooster. ‘Terwijl er daarvoor psychisch niets met haar aan de hand was, behalve dan dat ze uit huis was gezet. Een andere jonge vrouw zonder woonplek die wij spraken, is na jaren van tijdelijke woonplekken in het sekswerk terechtgekomen en werd op haar 22ste zwanger. Een hulpverlener van het steunpunt voor sekswerkers regelde uiteindelijk een woning voor haar.’
‘Vrouwen die zich goed gedragen, worden vaker over het hoofd gezien’, zegt Lianne uit eigen ervaring. ‘Ik heb destijds ook gedacht: misschien moet ik wel een misdrijf gaan plegen. School was voor mij de veilige plek. Als je studeert en er netjes uitziet, dan ben je vast zelfredzaam, is het idee. En toen werd ik, zonder opzet, zwanger en kreeg ik eindelijk de hulp die ik nodig had.’
Lianne kreeg toen een zogenoemde omklapwoning toegewezen, een reguliere huurwoning die wordt gehuurd door een zorgorganisatie die de bewoner begeleidt – op termijn kan die woning dan overgaan naar de huurder. Deze vaste woonplek heeft Lianne de rust gegeven waarnaar ze al die jaren zocht.
De onderzoekers hoorden ook hoe lastig het is je weg te vinden voor jongeren die 18 worden en niet kunnen rekenen op steun van hun ouders. Ze moeten alles zelf uitzoeken, bijvoorbeeld hoe een zorgverzekering werkt, en het is hun niet duidelijk waar ze moeten aankloppen voor hulp.
Bovenal moeten de huisvestingsmogelijkheden voor deze groep worden uitgebreid, adviseren de onderzoekers. Juist dat is heel lastig. In het uiterst schaarse aanbod klagen reguliere woningzoekenden al dat zij nauwelijks aan bod komen omdat zo veel groepen voorrang krijgen.
‘Je hoeft niet in je eentje te wonen op je 18de’, zegt Lianne. ‘Ik begrijp ook wel dat ze niet iedereen een huis kunnen geven.’ Rachel: ‘Maar als de overheid deze groep zo aan haar lot overlaat, kost het de maatschappij uiteindelijk nog meer.’
Rachel en Lianne ontvouwen hun droom. ‘Wij zoeken een weldoener die ons helpt een leegstaand bedrijfspand om te bouwen tot kamers, waarvoor zulke jongeren een contract kunnen krijgen voor vijf jaar, van hun 18de tot hun 23ste’, zegt Lianne. ‘In die periode krijgen ze de rust om, met steun van ervaringsdeskundigen, te werken aan hun doelen’, vult Rachel aan. ‘Daarna kunnen ze beter op eigen benen staan.’
Lianne: ‘Desnoods zetten we de naam van de weldoener op het dak.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant