Jessica Hausner en Mia Wasikowska De gezondheidsklas van juf Novak blijkt in ‘Club Zero’ een anorectische doodscultus te zijn. Regisseur Jessica Hausner: „Tieners zijn heel ernstig, emotioneel en idealistisch. Ze willen de wereld oprecht verbeteren.”
Ze zijn gisteravond na de afterparty van haar film Club Zero toch nog maar wat gaan eten, geeft de Oostenrijkse regisseur Jessica Hausner toe. „Ze serveerden een super minuscuul soort finger food. Heel goed, heel klein, het lag ook voor de hand bij deze film. Maar ik had wel honger na afloop.”
Cannes 2023: we spreken Jessica Hausner en haar hoofdrolspeler Mia Wasikowska, die in 2010 doorbrak in Alice in Wonderland, op het dak van het Marriott Hotel op de dag na de wereldpremière van hun film Club Zero. Wasikowska speelt juf Novak, die op een eliteschool – of Talent Campus – les geeft in ‘Bewust Eten’. De juf ontpopt zich gaandeweg als sekteleider die op zich redelijke ideeën – minder en bewust eten, zelfcontrole, mindfulness, stressreductie – tot extremen voert. Haar klas gaat eerst over op een plantaardig mono-dieet; de scholieren eten niet langer, ze nibbelen. Waarna juf Novak ze overhaalt tot een volgende stap: helemaal afzien van eten. De gezondheidsklas wordt een anorectische doodscultus.
„Deze film triggert ongewone vragen bij de pers”, zegt Hausner droogjes. „Wat ik zelf kook voor mijn eigen kinderen bijvoorbeeld. Om dat dan uit de wereld te helpen: ’s ochtends krijgen ze verse jus en cornflakes met melk, ’s middags eten ze op school.” Dat hoopt Hausner althans: crux van de film is dat de welgestelde ouders niet merken dat hun tieners in een morbide sekte zijn beland en hun idealisme tegen de klippen op prijzen. Zoals ouders zelden weten dat hun kinderen online rondhangen bij pro-anorexiagroepen.
Het is een latente angst van hardwerkende ouders met tieners, erkent Hausner. De samenleving dwingt ouders hard te werken, de opvoeding is grotendeels aan school uitbesteed. Tieners worden tegelijk geacht allemaal heel bijzonder en getalenteerd te zijn, „tien talen te spreken en salto’s op de trampoline uit te voeren”, aldus Hausner. Wat als ze dan in handen vallen van een ware gelovige die ze optimale aandacht geeft én deelgenoot maakt van een groep uitverkorenen met hoogstaande idealen en een onwrikbaar geloof? Hausner: „Juf Novak is een rattenvanger van Hamelen. Tieners zijn heel ernstig, emotioneel en idealistisch. Ze willen de wereld oprecht verbeteren.”
Dat juf Novak juist eten gebruikt voor haar ‘Ersatz-religie’ die de kinderen afsnijdt van ouders, gezin en oude vrienden ligt best voor de hand, vindt Hausner. „Vasten speelt een rol in de meeste religies, als een weg naar zelfcontrole en god, als een spirituele ervaring. Bovendien: de eerste taak van ouders is om hun kinderen te voeden. Die emotionele link snijdt juf Novak door. Eten is een ritueel dat gezinnen verenigt, door juf Novak drijft eten het gezin uiteen. Want als je niet mee-eet voelt dat als een verwijt, het irriteert iedereen aan tafel. Dat maakt vasten ook tot zo’n effectieve politieke actie.”
Actrice Mia Wasikowska, die juf Novak met griezelige kalmte speelt, praatte lang met Hausner over wat de docent drijft. „Ik zag haar aanvankelijk als manipulatief, een psychopaat die kickt op macht en controle. Jessica beklemtoonde juist dat juf Novak zelf een gelovige is die oprecht denkt dat ze het beste voorheeft met de kinderen. Ik begreep na een tijdje dat zij zo inderdaad veel overtuigender én griezeliger wordt. Dat je vreselijke dingen alleen kan doen omdat je denkt dat het goed is.”
En zo gaat de klas naar de verdommenis in een van die kunstmatige, steriele Hausner-werelden in giftige tinten. Ook ditmaal was het ontwerp daarvan grotendeels van haar zus Tanja Hausner, die de kostuums doet en meer. Jessica Hausner: „Tanja is de eerste die mijn script leest. Ze suggereert dan een visuele stijl en – voor mij heel belangrijk – een kleurenschema. We wisten dat we zouden filmen in een college met donkere houten muren en veel baksteen. Daar moesten naar gekleurde schooluniformen bij, in uniseks-stijl, voor het sektegevoel. Tanja is erg goed in het verzinnen en het gewaagd matchen van mooie, lelijke en mooi-lelijke kleuren dat het verhoogd realisme oplevert waar ik naar streef.”
Club Zero. Regie: Jessica Hausner. Met: Mia Wasikowska, Ksenia Devriendt, Sidse Babett Knudsen, Amir El-Masry. Lengte: 110 minuten.
De films van de Oostenrijkse Jessica Hausner staan bekend om hun expressieve kleurgebruik. Vooral rood is in haar doorgaans nogal strenge composities een echte signaalkleur. Denk aan de rode vestjes van de nonnen en het rode regenhoedje van de jonge vrouw die op een wonder wacht in bedevaartsfilm Lourdes (2001). Alsof Roodkapje zich speciaal voor de wolf heeft uitgedost. Of zie de rode antidepressivumbloemen in haar scifi-film Little Joe (2019): hun stuifmeel verspreidt gevaar door de lucht.
In haar nieuwste film Club Zero is het hele kleurdesign, je kan het niet anders zeggen, uitgewerkt in kotskleuren. Of die van een ziekelijke huid. Kies maar uit. Dat past perfect bij het onderwerp. Plaats van handeling is een uniforme eliteschool. Onder het mom van een exclusieve zomercursus ‘bewust eten’ raakt daar de crème de la crème van de studenten onder invloed van de enigmatische Miss Novak (een ijskoude Mia Wasikowska). Bij wijze van zelfverbetering houden ze op met eten en ontwikkelen ze een geïnstitutionaliseerde eetstoornis, inclusief overgeven en uithongeren. Binnen de kortste keren zien ze even bleekgeel en -beige als hun schooluniformen.
Aanvankelijk voelt die satire over eetstoornissen ongepast. Hausner kan onder haar droge humor zo ernstig zijn, dat het even duurt voordat je toe durft te geven dat ze die eetstoornissen omvormt tot metafoor voor restrictieve schoolsystemen en perfectionistische ouders. Het is een heikele balanceeract. De film begint dan ook met een trigger warning.
Club Zero zorgt voor veel ongemak tijdens het kijken. De grotere thema’s zijn overduidelijk. Maar dat die sociale kritiek verpakt zit in afgemeten shots waarin de studenten sadistische eetwedstrijdjes spelen maakt dat je bijna niet durft te lachen om de absurde situaties. De topshots van hun lege gele eetplateautjes met slechts een aardappelpartje erop zijn ijzersterk.
Dat subversieve gehalte van de film kan voor controverse zorgen. Mag je eetstoornissen als metafoor gebruiken? Ja natuurlijk. Maar het wringt wel, nu de filmwereld zich steeds bewuster wordt van de gevolgen van hoe dingen in films worden gerepresenteerd.
In de filmgeschiedenis wordt het lichaam als stijlmiddel voor van alles en nog wat gebruikt. Hausner lijkt ook die kant op te gaan: hoe de scholieren in haar film wordt geleerd met hun lichaam om te gaan, zegt uiteindelijk alles over hoe de maatschappij met jonge mensen omgaat. Ze zoekt de grenzen op tot het lachen je vergaat.
Dana Linssen
Een nieuwsbrief voor echte filmliefhebbers. Lees iedere week mee over de laatste ontwikkelingen, de beste recensies en interviews.
Source: NRC