Niemand mag op industriële schaal anderen verslaafd maken en vergiftigen. De sigaret is een frauduleus product dat miljoenen levens kost en niet zou mogen worden geproduceerd en verkocht.
Dit is het verhaal van een uitvinding die honderd miljoen slachtoffers eiste in de 20ste eeuw, en – als we zo doorgaan – een miljard mensen het leven zal kosten in de 21ste eeuw. Het is het verhaal van het dodelijkste object in de geschiedenis van de mensheid, waar nog altijd 8 miljoen mensen per jaar voortijdig aan overlijden. Het is het verhaal van een grotere doodsoorzaak dan malaria en tuberculose, moord en doodslag, oorlog en natuurrampen bij elkaar.
Ik heb het, natuurlijk, over de sigaret. Of eigenlijk kan ik beter zeggen: de tabaksindustrie.
Over de auteur
Rutger Bregman is historicus, schrijver, en medeoprichter van The School for Moral Ambition, die een fellowship organiseert voor professionals die hun carrière willen wijden aan de strijd tegen de tabaksindustrie. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Om je een idee te geven van de schaal van de verwoesting – stel je voor dat je ’s ochtends het volgende nieuwsbericht leest: ‘Jumbojet crasht op landingsbaan Schiphol, geen overlevenden.’ En stel je voor dat een half uur later weer zo’n bericht verschijnt – ‘Nog een Boeing 747 gecrasht, weer geen overlevenden’ – en dertig minuten later weer. Ga er vervolgens vanuit dat dit de hele dag én nacht zo doorgaat, en er uiteindelijk meer dan vijftig vliegtuigen crashen in 24 uur tijd. Stel je tot slot voor dat het de volgende dag precies zo gaat, net als iedere dag die daarop volgt.
Zo veel doden veroorzaakt de tabaksindustrie.
En ja, daar wordt geweldig aan verdiend. Om weer een beeld te geven: een moderne sigarettenmachine produceert 20 duizend sigaretten per minuut; 10 miljoen sigaretten in een dienst van acht uur. Statistisch gezien valt er één dode per miljoen sigaretten en dus hebben we het over tien doden per dienst. Aangezien een sigaret ongeveer 1 dollarcent oplevert, staat iedere tabaksdode symbool voor 10 duizend dollar winst voor de industrie. Dat is 5 miljoen dollar per gecrashte Jumbojet, ieder half uur weer.
Nu kun je denken: dit is toch oud nieuws? Roken is toch al op zijn retour?
Was het maar waar. De mondiale omzet van de tabaksindustrie stijgt nog altijd. In rijke landen neemt het aantal rokers iets af, maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door de opkomst van vapen en de groeiende populariteit van roken in lage- en middeninkomenslanden, waar de tabaksindustrie zo goed als vrij spel heeft. Bovendien doen bedrijven als Philip Morris de dodelijkheid van roken maar al te graag af als ‘oud nieuws’, zodat ze kunnen doorgaan op de oude weg.
Het gevolg is een soort massale blindheid. Dat wat krankzinnig is – vijftig gecrashte Jumbojets per dag – zijn we normaal gaan vinden.
De sigaret is een verbluffend recente uitvinding. Natuurlijk, mensen roken al eeuwen, maar de inhaleerbare sigaret is een modern fenomeen. Het is het resultaat van decennia aan research and development, en een onderzoeksbudget van tientallen miljarden bij de fabrikanten. Van binnen bestaat de sigaret voor slechts tweederde uit tabak en verder uit honderden toegevoegde stoffen: vochtinbrengers, ‘impact boosters’, hoestonderdrukkers, smaakstoffen, en noem maar op. Alles om het product zo verslavend mogelijk te maken.
Om deze uitvinding aan de man te brengen, heeft de tabaksindustrie een van de grootste propagandacampagnes in de geschiedenis van de mens gelanceerd. Zo werd rond 1960 bijna de helft van alle Amerikaanse televisieprogramma’s ‘mede mogelijk gemaakt’ door de tabaksindustrie. Begin jaren negentig bleek uit een studie onder peuters dat de naam- en gezichtsherkenning van de mascotte Joe Camel even sterk was als die van Mickey Mouse.
En dan heb ik het nog niet eens gehad over alles wat de tabaksindustrie heeft gedaan om twijfel te zaaien over de dodelijkheid van sigaretten. Begin jaren vijftig was de wetenschap erover uit dat roken kanker veroorzaakt, en besloot de industrie in actie te komen. De samenzwering begon op 14 december 1953, met een ontmoeting van de ceo’s van de grote tabaksbedrijven in het Plaza Hotel in Manhattan, New York. Daar werd besloten om het lobbykantoor Hill & Knowlton in te schakelen om een gigantisch rookgordijn op te trekken.
Decennialang bleef de industrie roepen dat er ‘meer onderzoek’ nodig was, terwijl nota bene hun eigen onderzoekers wel beter wisten. ‘Doubt is our product’, was het mantra van de industrie, zoals fossiele energiebedrijven jarenlang twijfel zaaiden over de realiteit van klimaatverandering. Er werd voor miljoenen aan ‘tabaksonderzoek’ gefinancierd dat in feite over andere dingen ging (‘decoy research’ noemen historici dit ook wel).
Deze campagne slaagde met vlag en wimpel, want het duurde tot in de jaren tachtig voordat de meeste mensen beseften dat roken niet een beetje schadelijk is, maar een van de dodelijkste gewoonten waar je aan kunt beginnen. Naar schatting overlijdt tot tweederde van alle rokers aan de gevolgen van het roken. Toch presteerden de zeven ceo’s van de grote tabaksbedrijven (‘the Seven Dwarfs’) het in 1994 nog om – tijdens een hoorzitting van het Amerikaanse Congres – onder ede te zweren dat nicotine niet verslavend is.
Ondertussen bracht de industrie wel een reeks ‘innovaties’ op de markt die de sigaret zogenaamd ‘veiliger’ zouden maken. In werkelijkheid waren al deze foefjes – filters, ventilatiegaatjes, ‘light’ sigaretten – pure oplichterij. Uit interne documenten van Philip Morris blijkt dat het bedrijf ‘selectieve filtratie’ al in de jaren vijftig als een ‘thermodynamische onmogelijkheid’ beschouwde. Een sigarettenfilter is vergelijkbaar met bier drinken door een dunner rietje – je moet misschien wat harder zuigen, maar je krijgt echt niet minder binnen.
Ook de ventilatie van sigaretten met kleine gaatjes in het filter is lariekoek. Volgens metingen van rookmachines lijken deze ‘sjoemelsigaretten’ minder giftig, maar de industrie weet dat rokers de gaatjes dichtknijpen. Het is alsof je een paar gaatjes in een rietje prikt, je mond over die gaatjes doet en vervolgens beweert dat je minder alcohol binnenkrijgt.
De meest recente hoax van de tabaksindustrie heet de e-sigaret (‘vape’ in de volksmond), die minder schadelijk zou zijn dan de gewone sigaret. Onlangs sloegen Nederlandse kinderartsen alarm dat één op de vijf jongeren aan het vapen is geslagen. Uit onafhankelijk onderzoek blijkt dat in veel vapes meer giftige en verslavende nicotine zit dan in een heel pakje sigaretten, en dat vapende jongeren drie keer zo vaak beginnen met roken.
En dan hebben we, tot slot, de grootste mythe van allemaal: de fictie dat het roken van sigaretten een vrije keuze zou zijn. In werkelijkheid beginnen de meeste rokers als ze minderjarig zijn, en wil ongeveer 80 procent stoppen. Ieder jaar doet eenderde een poging daartoe, maar omdat de sigaret zó verslavend is gemaakt, is die poging vaak tevergeefs. Volgens een recente Canadese studie zijn er gemiddeld dertig (!) stoppogingen nodig om definitief te breken met de verslaving.
De tabaksindustrie weet dondersgoed dat nicotinegebruik je brein verandert en een farmacologische afhankelijkheid schept die net zo sterk is als de verslaving aan heroïne of cocaïne. Dat maakt nicotine totaal anders dan alcohol, want van de alcoholgebruikers is slechts 3 à 4 procent verslaafd. Voor sigaretten is dat 80 tot 90 procent. Mensen die blij zijn dat ze roken zijn zo zeldzaam dat de industrie er een aparte naam voor heeft: de ‘enjoyers’. Ook jongeren hebben hun eigen naam in de interne documenten van de industrie: dat zijn de ‘leaners’, ‘pre-smokers’ of ‘replacement smokers’.
Ooit zullen historici terugkijken op onze tijd en het ongelooflijk vinden dat de tabaksindustrie zo lang haar gang kon gaan. Dat een product met arseen, cyanide en radioactieve isotopen wereldwijd legaal kon worden verkocht in supermarkten. Dat zo veel mensen het gevaar zo lang bleven onderschatten – want hoeveel mensen weten dat roken ook honderdduizenden miskramen en kwalen als blindheid, kaalheid, staar, vroege menopauze en erectieproblemen veroorzaakt?
De historici van de toekomst zullen zich verbazen over de talloze chemici die er alles aan deden om roken zo verslavend mogelijk te maken. Over de talloze marketeers die er alles aan deden om roken zo sexy mogelijk te maken. Over de talloze advocaten die er alles aan deden om de leugens van de tabaksindustrie te verhullen. ‘Ik bestudeer deze bedrijven al tientallen jaren’, schrijft de vooraanstaande historicus Robert N. Proctor, ‘en nog steeds moet ik af en toe in mijn ogen wrijven.’
De industrie wil maar al te graag dat wij geloven dat de strijd tegen tabak wel gestreden is. Dat het verbod op tabaksreclame, rookvrije ruimtes, waarschuwingsetiketten en fikse belastingen genoeg hebben gedaan om het probleem te beperken. Maar niets is minder waar.
Het verbod op advertenties heeft de winstmarge van fabrikanten flink verhoogd. De industrie weet dat voorlichting onder jongeren roken soms juist nog populairder maakt. En tabaksbelastingen worden door onderzoekers ook wel ‘de tweede verslaving’ genoemd, niet van de roker, maar van de overheid die zoveel geld verdient aan rokers dat ze het de industrie ook weer niet té moeilijk wil maken. (Vorig jaar schrapte Nieuw-Zeeland nog het plan voor een rookverbod, om zo een pakket aan belastingkortingen te financieren.)
Toch kan en zal deze dodelijke industrie ooit ten einde komen. Daarvoor moet een aantal dingen gebeuren. In de eerste plaats moeten we weer boos worden. Zonder publieke verontwaardiging is er geen politieke druk om deze industrie echt aan te pakken. In de tweede plaats hebben we veel meer mensen – activisten en lobbyisten, juristen en medici – nodig in de strijd tegen de tabaksindustrie. In de derde plaats moeten we kraakhelder zijn over het einddoel: de productie en verkoop van sigaretten moeten op den duur worden verboden.
Ja, de mens heeft altijd gerookt. Het staat eenieder vrij voor eigen gebruik een tabaksplant in de tuin te zetten. Maar niemand mag op industriële schaal anderen verslaafd maken en vergiftigen. Aan die misdadige praktijk moet een einde komen.
De Britse regering onder de Conservatieve premier Rishi Sunak geeft momenteel het goede voorbeeld. Op 16 april stemden parlementsleden in Westminster voor een progressief verbod op tabaksproducten waardoor het illegaal wordt om sigaretten te verkopen aan mensen die geboren zijn na 1 januari 2009. Nederland zou precies hetzelfde moeten doen. De sigaret is een frauduleus product dat in principe, net als asbest en lood in verf en benzine, niet geproduceerd en verkocht zou mogen worden.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant