Ondanks de jaarlijks terugkerende kritiek op de jurykeuze van de World Press Photo of the Year, toont editie 2024 weer het moedige streven van fotojournalisten die vaak met gevaar voor eigen leven diepmenselijke verhalen opdiepen.
Een grote wedstrijd als World Press Photo kan niet zonder een boegbeeld, en dus wordt een van de tienduizenden ingezonden foto’s uitgeroepen tot World Press Photo of the Year. De bekendmaking gaat gepaard met wereldwijde publiciteit, vaak gevolgd door debat over de (on)juistheid van de jurykeuze of haar motivatie. Zo ook dit jaar, met de bekroning van de foto van de Palestijnse fotograaf Mohammed Salem. Voor Reuters maakte hij de aangrijpende foto van een Palestijnse vrouw in Gaza die het lichaam van haar in Khan Younis gedode 5-jarige nichtje tegen zich aan klemt.
Een hedendaagse piëta wordt Salems foto wel genoemd, en wie de monumentale afdruk ziet op de WPP-expositie in de van religie doordrenkte Nieuwe Kerk in Amsterdam, begrijpt die verwijzing naar de christelijke iconografie – ze doet denken aan Maria rouwend met het lichaam van Jezus. Gemor klonk er ook, over die vermeend christelijk (en dus westers) geïnspireerde keuze voor een foto die zo nadrukkelijk refereert aan de kunstgeschiedenis.
Tegen die redenering valt wel wat in te brengen. Ze veronderstelt een westerse blik bij de jury, terwijl haar samenstelling – dankzij het succesvolle streven van de in Amsterdam gevestigde WPP-organisatie naar representativiteit bij zowel de inzendingen als het beoordelingsproces – getuigt van grote internationale en culturele diversiteit. Geenszins personen die snel in de val trappen van visuele westerse clichés, meeliftend op de onontkoombare ontroering die de piëta oproept.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur van de Volkskrant en schrijft onder meer over fotografie en de manier waarop nieuwsfoto’s ons wereldbeeld bepalen.
Bij het bekijken van Salems manshoge foto in de kerk realiseerde ik me dat de associatie met de piëta vooral veel zegt over de beschouwers, veel minder over de jury, en nog minder over de al dan niet door een christelijke iconografie gestuurde fotograaf. Om het, met excuus voor de plastische bewoordingen, cru te stellen: hoeveel andere mogelijkheden zijn er voor een rouwende volwassene, ongeacht herkomst en cultuur, om een net gestorven kind in een laatste, liefdevolle omklemming te koesteren? Het is een oerhouding die aan de iconografie vooráf is gegaan. Zoals de universele aantrekkingskracht van de tedere vrouwenborst vast ook al werd gezien en gevoeld lang voordat in het bijbelse Hooglied hunkerend klonk: ‘Laten jouw borsten als trossen van de wijnstok zijn’.
Iconen hebben hun onaantastbare status toch – behalve aan fenomenale artistieke kwaliteiten – ook te danken aan het gegeven dat ze refereren aan oer-emoties. Het lijkt me dat Salems foto de christelijke beeldtaal dus helemaal niet nodig heeft als vehikel om het hart te raken. En dat de gelijkenis die in de reacties wordt opgemerkt tussen de Gazaanse vrouw en Michelangelo’s Pietà in de Sint-Pieter óók iets onthult van westerse reflexen.
Het is, in de eeuwige strijd om media-aandacht, begrijpelijk én jammer dat het jaarlijkse WPP-spektakel zich in de publiciteit vaak verengt tot die ene foto. Op de tentoonstelling zijn meerdere beelden aan te wijzen die ook moeiteloos het predicaat World Press Photo of the Year zouden verdienen. De editie 2024 is gemiddeld genomen aanzienlijk sterker dan vele voorgaande. Ze biedt, ondanks de klimaatcrisis en de grote gewapende conflicten in Gaza/Israël en Oekraïne, ook hoopvolle perspectieven. Die, door het bij het jureren opknippen van de wereld in regio’s, uit vrijwel alle continenten komen.
Zo brengt de Duitse fotograaf Vincent Haiges in één foto het drama van oorlog en de vreugde over het einde daarvan samen. Hij legde het moment vast waarop een 24-jarige strijder van het opstandelingenleger in de Ethiopische provincie Tigray voor het eerst na langdurige afwezigheid door zijn moeder wordt verwelkomd. De man sloot zich in 2021 zonder dat zijn ouders het wisten aan bij de Tigray Defence Forces, verloor in de bloedige gevechten een been, een maand voordat eind 2022 een wapenstilstand van kracht werd. Hij revalideerde langdurig en kreeg een prothese, waarna hij voor het eerst naar zijn familie terugkeerde. Schitterend hoe de euforie van het weerzien en de pijn van een onherstelbaar beschadigd leven hier versmelten.
Tot de deprimerende series die je tóch wilt zien vanwege hun grote urgentie, behoort Afghanistan on the Edge van de Iraanse fotograaf Ebrahim Noroozi. Hij was bij de talrijke Afghanen die onder het schrikbewind van de Taliban, na langdurige droogte en mislukte oogsten, na zware aardbevingen en zonder buitenlandse hulp ternauwernood overleven, zonder noemenswaardige vooruitzichten. Veelzeggend is Noroozi’s foto van een paar kinderen die met grote, ongelovige (of zijn het begerige?) ogen staren naar de appel die hun gesluierde moeder heeft weten te bedelen. Alsof de jochies een wonder aanschouwen. Een duister, spookachtig beeld.
Twee series over migratie uit Afrika bieden nieuwe, zij het wrange inzichten in het fenomeen dat wereldwijd politieke agenda’s beheerst. De Braziliaanse Felipe Dana en Renata Brito verhalen in hun voor AP geproduceerde multimediaproject Adrift (met foto’s, video en graphics) over hun twee jaar durende naspeuringen naar 43 Mauritaniërs die met hun bootje op drift zijn geraakt op de Atlantische Oceaan. Ze probeerden de Canarische Eilanden, de poort naar Europa, te bereiken, maar werden door de oceaanstromingen meegevoerd naar het Caribische eiland Tobago. Daar werd het scheepje vol lijken aangetroffen en stelden de autoriteiten aan de hand van forensisch onderzoek hun herkomst vast.
Aan de hand van kledingstukken en persoonlijke bezittingen zoals mobieltjes, in gesprekken met (nog in onzekerheid verkerende) achterblijvers, correspondentie met autoriteiten en jonge mannen die eerder levensgevaarlijke overtochten hebben beproefd, schetsen de twee journalisten de motieven van de migranten en de enorme, vaak fatale risico’s die ze nemen om hun dromen te verwezenlijken.
Een van de migranten die in zijn eentje ternauwernood schipbreuk en verhongering overleefde, vertelt dat uiteindelijk niet de dood zelf hem de meeste angst inboezemde, maar de kans dat zijn lijk honderd jaar voor zijn nabestaanden vermist zou blijven. De schrale troost van zekerheid konden Dana en Brito in elk geval de nabestaanden van een van de aangespoelde Mauritaniërs bieden. Nadat ze in samenspraak met de familie sterke vermoedens hadden dat een gestreept overhemd aan een jongeman kon worden gelinkt, stuurden ze dna-materiaal van zijn tante naar Tobago. Daarvandaan kwam uiteindelijk de bevestiging: ‘Tot onze spijt moeten we u informeren dat…’ Een aangrijpende, door de persoonlijke aanpak beklijvende vertelvorm.
Het tweede inspirerende project over de oorzaken van migratie is The Escape van de Tunesische fotograaf Zied Ben Romdhane. Strikt genomen gaat zijn uitgebreide serie in zwart-wit niet over migratie, maar ze raakt er wel aan: hij zoomt in op de uitzichtloosheid van de jonge generaties Tunesiërs, wier gebrek aan economisch en maatschappelijk perspectief immers vaak de motor vormt voor de oversteek naar Europa.
Met uitgewoonde, desolate flatgebouwen, vervuilde terreinen en meren, een bevolking in armoede en verwaarlozing tonen Romdhanes foto’s de massawerkloosheid, onderontwikkeling, stagnatie. Maar hij laat ook zien dat de jongeren desondanks geenszins murw zijn. We zien hun vriendschappen en hun onderlinge warmte, samen voetballen en ook, in prachtige portretten, hun trots en onderlinge verbondenheid.
Zo biedt de expositie een mooi en evenwichtig overzicht op het wereldnieuws en op het moedige streven van fotojournalisten die vaak met gevaar voor eigen leven indrukwekkende menselijke verhalen opdiepen. In een kapelletje van de Nieuwe Kerk is een gedenkteken opgericht voor de 99 journalisten en mediaprofessionals die in 2023 zijn vermoord vanwege hun werk. Zij zijn toegevoegd aan de geverifieerde lijst met 1.553 journalisten die sinds 1992 zijn gedood. Een deprimerende opsomming, die we ook kunnen beschouwen als een aansporing om het voor de journalistiek op te nemen, als potentaten in buiten- of binnenland haar onder vuur nemen.
Fotografie
★★★★☆
129 foto's, video’s en mulitmediaproducties van 33 fotografen.
Nieuwe Kerk, Amsterdam. T/m 14/7.
De meest adembenemende foto’s op de expositie van World Press Photo zijn die van de voor National Georgraphic werkzame Spaanse fotograaf Jaime Rojo. Hij verdiepte zich in de reddingspogingen van vrijwilligers in Canada, Noord-Amerika en Mexico om de dramatische achteruitgang van de over de continenten migrerende populatie monarchvlinders te redden. Schitterende schepseltjes, wier dieet als zij nog rupsen zijn uitsluitend bestaat uit zijdeplant. Een reusachtige foto van een zwerm vlinders doet bij menig bezoeker de mond open vallen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant