Met meer dan 80 landenpaviljoens, een gigantische hoofdtentoonstelling en tal van exposities in de hele stad is de Biënnale van Venetië iedere twee jaar wereldwijd één van de belangrijkste kunstmanifestaties. Hoofdlocaties zijn de Giardini, een parkgebied met landenpaviljoens in de historische stad en Arsenale, een eeuwenoud marinecomplex. Wat zijn dit jaar de thema’s en elke tentoonstellingen en paviljoens springen eruit? Een rondgang langs achttien hoogtepunten:
Met deze boodschap stelde de Braziliaanse curator Adriano Pedrosa de hoofdtentoonstelling van de Biënnale samen. Meer aandacht is er voor kunst uit het mondiale zuiden en er is meer oog voor de culturele tradities uit dat deel van de wereld. Zo brengt Foreigners Everywhere een veelheid aan mondiale beeldtalen, perspectieven en visies samen die indruk maken.
Gevlucht zijn uit onder meer Charkiv, Marioepol, Kyiv om op verschillende plekken in Europa terecht te komen. Het kunstcollectief Open Group vroeg aan enkele Oekraïense vluchtelingen het geluid van wapens na te doen. Grote en kleine raketten, afweergeschut, mitrailleurs: allemaal hebben ze hun eigen geluid. Nadat het geluid een paar keer is voorgedaan wordt de toeschouwer uitgenodigd mee te doen. Voor wie nog onberoerd zit na de geluiden en verhalen: de microfoons voor een karaoke-sessie staan klaar.
De in Alexandrië geboren Wael Shawky heeft een fascinatie voor poppen, en dat zie je terug in zijn geweldige film Drama 1882. Hierin wordt verteld hoe een opstand tussen 1879 en 1882, geleid door de Egyptische onafhankelijkheidsstrijder Ahmed Urabi, wordt neergeslagen. Met intelligente humor, knipogen naar de stomme film en zoete liedjes en dans in een bewust clichématig decor geeft Shawky een fascinerende geschiedenisles.
De cacaobeelden van het Congolese kunstenaarscollectief CATPC verspreiden een zoete geur door het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië. Samen vertellen ze een indringend, samenhangend verhaal over dekolonisering
Terwijl Nina Simone zingt ‘We Want To Be Free’ loop je als toeschouwer langs de kralen borstbeelden en dieren, langs video’s waarin een dans steeds abstracter wordt alsof je door zo’n kindercaleidoscoop kijkt en tijdens het draaien andere figuurtjes krijgt. Jeffrey Gibson is de eerste inheemse kunstenaar die Amerika vertegenwoordigt op de Biënnale in Venetië. Het resultaat is fantastisch.
De Peruaanse kunstenaar Sandra Gamarra laat in het Spaanse paviljoen zien hoe niet alleen de Spanjaarden haar land vormden, maar ook hoe landschapschilderijen uit de tijd van het begin van de kolonisatie het land als woest en ledig presenteerden. Dat gaf de Spanjaarden een vrijbrief er flink huis te houden, maar hoe leeg was dat land eigenlijk? Gamarra laat nieuwe werelden uit het verleden zien en koppelt die briljant aan vraagstukken van nu.
Op de muren en het plafond is een enorme stamboom getekend met krijt. Dankzij de vele vertakkingen kon kunstenaar Archie Moore 65.000 jaar teruggaan in de tijd. Het indrukwekkende paviljoen kreeg dit jaar de Gouden Leeuw. De jury merkte terecht op: “Deze installatie valt op door zijn sterke esthetiek, zijn lyriek en het tonen van gedeeld verlies van een verborgen verleden. Met zijn inventaris van duizenden namen biedt Moore ook een sprankje mogelijkheid tot herstel.”
De Israëlische kunstenaar Ruth Patir maakte van haar inzending een statement en conceptueel kunstwerk ineen toen ze op de ramen van het paviljoen dit briefje plakte: „De kunstenaar en de curatoren van het Israëlische paviljoen openen de tentoonstelling zodra er een wapenstilstand is, en overeenstemming is bereikt over het vrijlaten van de gijzelaars.”
Het grootste paviljoen is dat van Italië, dat helemaal aan de rand van de Arsenale ligt. Het is een van de weinige paviljoens waarin de verhalen van politiek, kolonialisme en identiteit afwezig zijn en dat toch perfect past in het geheel. Dat is te danken aan het gekozen medium: geluid. Vooraan ligt een enorme orgelpijp, die een lage toon produceert die je meer voelt dan hoort. In de tuin klinkt etherisch koorgezang, en daar tussenin heeft Massimo Bartolini een gigantisch doolhof van steigerpalen neergezet, waarin orgelbuizen van normaler formaat liggen. Ze worden aangestuurd door een soort reuzenmuziekdoos, die een compositie van Gavin Bryars afspeelt. Het geheel duldt geen tegenspraak, maar op een andere manier dan de meeste paviljoens.
De rol van de vrouw staat centraal in het werk dat Manal Aldowayan maakte voor het Saoedische paviljoen. Je loopt er door een soort berglandschap, waarin teksten in het Arabisch en Engels worden afgewisseld met tekeningen. Ondertussen hoor je de muziek die Aldowayan voor deze installatie componeerde. Het geheel is een indrukwekkende roep om verandering, met oog voor solidariteit tussen vrouwen wereldwijd, die nu ook in Saoedie-Arabië doordringt.
Kunstenaar Mounira Al Solh herschept in haar installatie de Griekse mythe van de ontvoering van Europa. In 41 werken reshuffelt ze het verhaal van de Grieken tot geestige mythe in opgewekte kleuren. Alsof je door een decor loopt worden de werken opgesierd met ‘restanten’ uit die tijd. Het verhaal van Europa is niet alleen tijdloos, maar vraagt ook om reflectie op de rol van vrouwen, hun ambities en strijd.
Taiwan, dat officieel een ‘collateral event’ is in plaats van een landenpaviljoen, is aanwezig met Everyday war, een solotentoonstelling van Yuan Goang-Ming die grotendeels uit videokunst bestaat. Met beelden van een gezellige kamer waar plotseling boeken in de kast exploderen, of beelden van een lege weg, waar protesten tegen China de kop in zijn gedrukt. Het indrukwekkendst is ‘Prophecy’, een keurig gedekte tafel die trilt bij de geluiden van vallende bommen.
Negen kunstenaars die in diaspora leven kijken naar hoe zij de toekomst voor hun land zien, en terug naar het (koloniale) verleden. De verbeelding viert er hoogtij: foto’s, schilderijen, tekeningen, replica’s van roofkunst vormen samen de Mbari Club, een club die in de jaren zestig was opgericht door schrijvers, kunstenaars en intellectuelen om toen hún visie op het nieuwe Nigeria – dat in 1960 onafhankelijk was geworden – te verwoorden en verbeelden.
Een videowerk in negen delen waar je vier uur zoet mee kan zijn. Een absolute aanrader om te zien hoe de Zuid-Afrikaanse kunstenaar werelden schept met zijn houtskool, collages en muziek, en ondertussen met zijn alter ego babbelt over de betekenis van zijn werk om dat met zelfspot weer onderuit te halen.
De veelzijdigheid van Jean Cocteau komt hier goed over het voetlicht: van het grafische werk tot en met films, het ballet tot de vaak geestige homo-erotica, van het rijke sociale leven tot de commerciële exploitatie.
In de kerk en abdij van San Giorgio Maggiore is een imposante tentoonstelling te zien van Berlinde De Bruyckere. Grotendeels specifiek voor de ruimte gemaakt, met enorme doeken en spiegels, deels met materiaal dat door de natuur is aangetast, is het de derde tentoonstelling vernoemd naar het nummer ‘City of Refuge’ van Nick Cave, een aardedonker nummer over zonde (‘The blood won’t come off, you better run’). Simpelweg bestaan is hard werk.
Een klein gemaskerd meisje neemt Marina Abramovic, die een rol speelt in deze Thaise film, mee door de straten en rivieren van Bangkok waar ze verschillende ontmoetingen heeft met mensen die voor een levensfase staan. Extreem traag wandelt Abramovic, en toch boeit de film. Hoogtepunt in dit paviljoen is een kruiswegstatie met lampjes en kleine stukjes lego geplakt op de afbeeldingen.
Willem de Kooning is maar twee keer in Italië geweest, maar die reizen hebben wel indruk gemaakt, is de stelling van deze tentoonstelling. Er zijn werken te zien van eind jaren vijftig tot de jaren tachtig, aanvankelijk barstend van de energie (springerige tekeningen, kleurige schilderijen, ruige beeldhouwwerken) en uiteindelijk steeds meer verstild, wanneer De Kooning kleuren wegveegt, zodat soms een eenvoudig en indringend lijnenspel overblijft.
Van 20 april tot en met 24 november vindt de zestigste Biënnale van Venetië plaats, wereldwijd een van de belangrijkste kunstmanifestaties. Naast meer dan 80 nationale paviljoens is er een hoofdtentoonstelling met als thema ‘Foreigners Everywhere’ en zijn er tal van andere exposities in de stad. Nederland wordt vertegenwoordigd door het Congolese kunstcollectief CATPC en kunstenaar Renzo Martens.
Lees alle stukken over de Biënnale van Venetië 2024 in het dossier.
Source: NRC