De Biënnale, die afgelopen weekend zijn deuren opende in Venetië, heeft als thema Foreigners Everywhere!. Het thema is een reactie op de reeks overwinningen van radicaalrechts over de hele wereld die vrouwen, homo’s en immigranten van hun rechten willen beroven. De belangrijkste kunsttentoonstelling ter wereld ging van start in een week waarin Iran meer dan 300 drones en raketten afvuurde op Israël en ruim honderd studenten van de Columbia-universiteit in New York werden gearresteerd toen ze protesteerden tegen de oorlog in Gaza.
Volgens de curator van de algemene tentoonstelling van de Biënnale in de Arsenale, de Braziliaan Adriano Pedrosa, moet ‘buitenlanders’ in dit verband worden opgevat als ‘vreemdelingen’. Het gaat hem niet alleen om buitenlanders, maar ook om de queer kunstenaar, wat letterlijk ‘vreemd’ betekent, de outsider-kunstenaar, die zich aan de rand van de kunstwereld bevindt, en de inheemse kunstenaar, die in eigen land vaak als buitenlander wordt behandeld.
Over de auteur
Heleen Mees is columnist van de Volkskrant. Eerder promoveerde ze op de Chinese economische groei. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Pedrosa, de eerste curator uit het mondiale Zuiden, selecteerde voor de algemene tentoonstelling 331 kunstenaars, ruim 100 meer dan in de vorige editie van 2022, en bijna vier keer zoveel als in de editie van 2019. Vrijwel alle kunstenaars die hij selecteerde zijn queer, inheems, geëmigreerd of komen uit het mondiale Zuiden. Meer dan de helft van hen is al overleden, zoals de Britse Erica Rutherford, een kunstenaar en trans vrouw die naar Canada emigreerde.
De geselecteerde kunstwerken zijn op zichzelf nogal braaf. Ze slaan geen spijker in je kop, zoals afzwaaiend kunstcriticus Rutger Pontzen zou zeggen. Op een aan Palestina gerelateerd werk van de Mexicaanse kunstenaar Frieda Toranzo Jaeger staat alleen ‘Viva Palestina’ gekrabbeld. De in Saoedi-Arabië geboren kunstenaar Dana Awartani, die van Palestijnse afkomst is, verwijst in haar fraaie kunstwerk Come, Let Me Heal Your Wounds. Let Me Mend Your Broken Bones (2024) slechts op metaforische wijze naar het bloedige conflict.
Toch is de 60ste editie van de Biënnale van Venetië provocerend, precies wat Pedrosa beoogde. Dat schuilt niet in individuele werken, maar komt door de alomtegenwoordigheid van het thema Foreigners Everywhere!. De nationale paviljoens hebben zich, meer dan andere jaren, ook laten leiden door het thema van de Biënnale en staan vrijwel allemaal in het teken van dekolonisatie, door werk van kunstenaars te tonen die buiten de westerse canon vallen.
In het Amerikaanse paviljoen heeft Jeffrey Gibson, een kunstenaar van Choctaw-Cherokee afkomst, een solopresentatie. Het Franse paviljoen heeft werk van de Franse kunstenaar Julien Creuzet die zijn wortels heeft op het Caribische eiland Martinique. Het Egyptische paviljoen vertoont een muziekfilm van kunstenaar Wael Shawky over het hardhandig neerslaan van de Revolte van Urabi in 1882 door de Britten.
Bij de entree van het Zwitserse paviljoen liggen antieke Romeinse zuilen als luciferhoutjes op de grond. De omgevallen zuilen van de Zwitsers-Braziliaanse kunstenaar Antoine Guerreiro Golay fungeren als een uitroepteken.
Deze Biënnale rekent, kortom, af met het westerse superioriteitsgevoel. De vraag is hoever die afrekening zal gaan en wie tot zondebok wordt gemaakt.
Op het Israëlische paviljoen hangt een verklaring dat de kunstenaar en curatoren de tentoonstelling zullen openen als er overeenstemming is bereikt over een staakt-het-vuren en vrijlating van gijzelaars. Niettemin moet het paviljoen, waarvoor kunstenaar Ruth Patir een heel persoonlijke tentoonstelling heeft gemaakt onder de titel (M)otherhood, continu door vier zwaarbewapende Italiaanse militairen worden bewaakt.
Bij de pro-Palestijnse protesten aan de Columbia-universiteit schreeuwden demonstranten die hun gezicht met maskers hadden bedekt regelrecht antisemitische en bedreigende leuzen naar Joodse studenten en docenten. Het bestuur van de universiteit besloot afgelopen maandag dat alle colleges online moeten worden gegeven, omdat het de veiligheid van Joodse studenten en medewerkers niet kan garanderen.
Dat brengt me bij de video-installatie van de Israëlische kunstenaar Yael Bartana in het Duitse paviljoen. Daarin zien we een generatieschip voor Joden, een futuristische ark die de ruimte ingaat om planeet Aarde de kans te bieden om te genezen van de wonden die de mensheid haar heeft toegebracht, suggererend dat het om ecologische schade gaat. In een toelichting zegt Bartana dat ze beïnvloed is door sciencefictionliteratuur en Joodse mystiek (kabbala).
Maar in deze tijd van aanzwellend antisemitisme krijgt Bartana’s video-installatie, die zich het beste laat omschrijven als ‘Carl Orff ontmoet Leni Riefenstahl’, een heel andere en meer sinistere lading. En dat moeten we ons allemaal aantrekken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant