Europa verandert steeds meer in een strijdtoneel, zeggen de inlichtingendiensten AIVD en MIVD. Rusland probeert actief westerse democratieën te verzwakken. Dat gaat van politieke beïnvloeding tot spionage en digitale sabotage. Daarin gaan de Russen steeds brutaler te werk.
Op het moment dat Europese leiders steeds luider waarschuwen voor een mogelijke oorlog met Rusland, probeert dat land op tal van manieren de Europese Unie en Navo te ondermijnen. De afgelopen tijd liet zien wat de Russische intenties zijn: personen gelieerd aan Ruslands militaire dienst werden gearresteerd in Duitsland omdat ze bomaanslagen voorbereidden op militaire transporten. In Polen werd een man gepakt wegens deelname aan een complot om de Oekraïense president Volodymyr Zelensky te liquideren.
Hackers van Ruslands militaire dienst drongen Europese en Amerikaanse kritieke infrastructuur binnen, waaronder watervoorzieningen. In Nederland werden demonstraties georkestreerd tegen westerse steun aan Oekraïne. En ook via sociale media liet het Kremlin – dat al in 2012 verkondigde dat operaties in het digitale domein een beslissende uitkomst op militaire conflicten zouden hebben – zich gelden.
Het zijn dit soort operaties in schemergebied die duidelijk maken dat de dreiging in Europa aan het veranderen is. ‘De grijze zone tussen oorlog en vrede wordt een strijdtoneel’, waarschuwde AIVD-hoofd Erik Akerboom dinsdag bij de presentatie van het jaarverslag. Rusland opereert daarop met ‘grote brutaliteit’, volgens hem.
Russische campagnes zijn vooralsnog vooral gericht tegen bepalende landen in de EU, zoals Duitsland en Frankrijk. Akerboom: ‘Maar ze zijn opportunistisch genoeg om ook Nederland te pakken.’ Waar bestaan die Russische acties in Europa uit? En hoe succesvol zijn ze? De strijd op vier fronten.
In maart rolde de Tsjechische binnenlandse veiligheidsdienst een netwerk op dat met geld van Moskou pro-Russische propaganda verspreidde in Europa. Nieuwsplatform Voice of Europe werd daarbij ingezet om het sentiment in Europa over Oekraïne en Rusland in de aanloop naar de Europese verkiezingen te beïnvloeden. Politici uit Duitsland, Frankrijk, Hongarije, Polen, België én Nederland zouden via het platform zijn betaald om de steun voor Oekraïne te ondergraven.
Na het nieuws kwam de Tweede Kamer in een spoeddebat bijeen, maar daarbij werd niet duidelijk om welke Nederlandse politici het ging. Bronnen in de Tsjechische inlichtingenwereld stellen dat de Tsjechische dienst de AIVD vorig jaar heeft geïnformeerd over het bestaan van het beïnvloedingsnetwerk.
Daarbij zoude de Tsjechen zelf geen namen hebben gegeven van betrokken Nederlandse politici. Die zouden, volgens een Tsjechische bron, vervolgens wél aan het licht zijn gekomen door een vervolgonderzoek van de AIVD. ‘Het betreft meerdere Nederlandse politici’, zegt een bron in de Tsjechische inlichtingenwereld. ‘Zij zouden kleine geldbedragen hebben ontvangen.’
De Nederlandse Europarlementariër Marcel de Graaff (Forum voor Democratie) zei in 2023 op een door Voice of Europe georganiseerd tv-debat dat hij hoopte dat ‘de Oekraïense beschaving’ de oorlog zou verliezen. Nederlandse en buitenlandse bronnen willen niet ingaan op specifieke namen en doelwitten van Russische beïnvloeding. AIVD-hoofd Akerboom: ‘Van wat ik zie en lees, zijn bepaalde politieke stromingen er extra gevoelig voor.’
Over de auteur
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist van de Volkskrant, met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten. Hij schreef het boek Dit wil je écht niet weten - over de onvoorstelbare wereld achter je scherm.
Ook via uitgeverijen van christelijke en extreem-rechtse lectuur probeert Rusland aan beïnvloeding te doen, blijkt uit onderzoek van de Nederlandse ngo Justice for Prosperity. Arktos Media, gevestigd in Groot-Brittannië en opererend vanuit Hongarije, is een uitgeverij onder Russische invloed met vertakkingen naar Nederland, stelt de ngo.
Arktos promoot christelijke waarden en boeken van onder meer de Russische filosoof en ultranationalist Alexander Doegin – wiens dochter in 2022 bij een bomaanslag om het leven kwam. Uitgaven van Arktos worden in Nederland verkocht door Voorpost, een extreem-rechtse organisatie die een Groot-Nederlandse ideaal nastreeft. Arktos is tevens eigenaar van het Nederlandse radiostation Sisyphus Radio, waar oorlog en militaire geschiedenis belangrijke gespreksonderwerpen zijn.
Via Russische oligarchen heeft het Kremlin tevens invloed bij een internationaal conservatief-christelijk netwerk dat overal ter wereld strijd tegen homo- en abortusrechten en traditionele man-vrouwverhoudingen predikt. Dat netwerk richt zich bijvoorbeeld in Nederland tegen seksuele voorlichting op basisscholen via de Week van de Lentekriebels. De AIVD signaleert verder dat Rusland in 2023 verschillende demonstraties in Nederland opzette. ‘Het doel ervan leek vooral Russen (en sympathisanten) het idee te geven dat er in het Westen veel kritiek is op steun aan Oekraïne’, schrijft de dienst.
Rusland wijzigt permanent van strategie om via sociale media, ook in Nederland, de publieke opinie te beïnvloeden. Ging het bij de inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 nog over vierhonderd personen die in Sint-Petersburg met handmatig gemaakte accounts invloed probeerden uit te oefenen, tegenwoordig is de beïnvloeding meer geautomatiseerd en meer verborgen.
Het Kremlin gebruikt een netwerk van personen, valse websites en organisaties die moeten lijken op onafhankelijke nieuwsbronnen. Centraal in de aansturing zijn twee Russische bureaus die opdrachten krijgen van de presidentiële administratie: Social Design Agency en Structura. Zij hebben sinds 2022 een netwerk opgebouwd van zestig nieuwswebsites die lijken op bestaande nieuwssites zoals van de Britse krant The Guardian of het Amerikaanse Fox News.
De nepsites gebruiken volgens een sanctiebericht van het Amerikaanse ministerie van Financiën echte logo’s van nieuwsmedia, werkende links naar artikelen en zelfs exacte kopieën van cookieverklaringen. Via sociale media worden vervolgens verwijzingen naar deze sites verspreid. De methoden wisselen: soms wordt een campagne opgezet met een leger aan bots die elkaar gaan volgen en retweeten, soms reageren accounts op echte gebruikers met een linkje. Die reacties worden daarna veelvuldig herplaatst, soms meer dan duizend keer.
Met het netwerk probeerde Rusland in eerste instantie onvrede in Europa aan te wakkeren - bijvoorbeeld over asielzoekers en de economische crisis - met als doel de democratie te verzwakken. Later verschoof de aandacht naar Oekraïne, met beschuldigingen van kindermoord door Oekraïense militairen in de Donbas en bedachte verhalen over corruptie en zelfverrijking door de Oekraïense elite en president Zelensky.
Dit netwerk was ook actief rond de dood van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny en na de terroristische aanslag in Moskou vorige maand. In beide gevallen werden alternatieve theorieën verspreid. FvD-leider Thierry Baudet herhaalde de Russische complottheorie dat Navalny was gestorven na toediening van zijn vierde Pfizer-vaccin.
De laatste tijd zien zowel Europese als Amerikaanse experts een verschuiving naar pogingen om de politieke en militaire steun voor Oekraïne te beïnvloeden. ‘De effecten van deze campagnes in Nederland lijken beperkt’, zegt Peter Reesink, directeur van de Militaire inlichtingendienst MIVD, die vorige week met zijn jaarverslag kwam.
Russische spionage is het laatste jaar drastisch van karakter veranderd. Voorheen kon het land in Europa gebruikmaken van spionnen met een dekmantel als diplomaat op Russische ambassades in het buitenland. Zij probeerden bronnen te werven en aan inlichtingen te komen. Maar sinds Europese landen in 2022 na de inval in Oekraïne diplomaten gingen uitzetten – Nederland stuurde zeventien Russen terug naar Moskou – moet het land een andere strategie kiezen. Digitale spionage biedt uitkomst.
Zowel het Amerikaanse Google als de Nederlands militaire veiligheidsdienst MIVD zien daarin een kentering: Rusland zet zijn belangrijkste militaire hackers, van het beruchte Sandworm dat meermaals destructieve malware verspreidde, steeds beter in om op het slagveld in Oekraïne een overwicht te krijgen.
Deze hackers van Ruslands militaire dienst GROe verzamelen tactische inlichtingen in Oekraïne en in toenemende mate ook in andere Europese landen. Bedrijven die drones ontwikkelen voor het slagveld zijn bijvoorbeeld een doelwit – net als de locaties en doorvoerplekken van westers militair materieel en trainingscentra voor Oekraïense militairen.
Nederland is als doorvoerland van westerse wapens extra interessant. Nederlandse diensten ontdekten onder meer infiltratiepogingen bij toeleveringsbedrijven van Defensie, schrijft de MIVD. Ook is Rusland geïnteresseerd in het Nederlandse overheidsbeleid en in toegang tot de hightechsector. ‘De dreiging van spionage was in 2023 actueel en urgent’, stelt de AIVD.
Dat Ruslands militaire hackers in Oekraïne proberen kritieke infrastructuur kapot te maken, is geen geheim. Eind vorig jaar vernielden ze met destructieve malware de systemen van de grootste telecomprovider van Oekraïne, Kyivstar. ‘De Russische cybersabotagecampagne tegen Oekraïne is de meest grootschalige en intensieve uit de geschiedenis’, schrijft de MIVD.
Maar recentelijk hebben ze hun aandacht ook verlegd naar het Westen. Een hacktivistische groep genaamd Cyber Army of Russia, gelieerd aan de GROe, is in verschillende Navo-landen binnengedrongen bij watervoorzieningen. Blijkens door de hackers zelf op Telegram geplaatste video's manipuleerden ze daarbij software die fysieke processen moet aansturen – een poging om vitale infrastructuur te saboteren.
Doelwitten waren een watervoorziening in het Amerikaanse Texas, een rioolzuiveringsinstallatie in Polen en een kleine watermolen in Frankrijk. In het laatste geval zou door manipulatie het waterpeil lokaal 20 centimeter zijn gedaald. ‘Russische frontgroepen zoals Cyber Army of Russia lijken roekelozer te worden’, zegt onderzoeker Jos Wetzels van het digitale securitybedrijf Midnight Blue.
Een Europese haven kreeg volgens de Navo een ‘aanhoudende cyberaanval’ te verduren, waarbij gepoogd werd sluizen te blokkeren en een schip te laten stranden. Ook de MIVD ziet ‘verhoogde interesse in cyberoperaties op de transportsector’, aldus directeur Reesink. Nederland en de Rotterdamse haven zijn daarbij doelwit.
Met het succesvol infiltreren van westerse industriële netwerken zet Rusland een volgende stap in digitale escalatie. De MIVD noemt deze ontwikkeling zorgwekkend met potentieel ‘verstrekkende ontwrichtende gevolgen’.
Een nuance is ook op zijn plaats: succesvolle digitale sabotage vergt voorbereidingstijd. In Oekraïne waren Russische hackers volgens Nederlandse bronnen lange tijd bezig met het binnendringen van een datacenter. Maar nog voordat ze goed en wel op de computerservers zaten en tot sabotage konden overgaan, werden de systemen al vernietigd door een conventionele bom.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant