Onlangs werd bekend dat Italiaanse criminelen hebben gefraudeerd met het EU-coronaherstelfonds: ze haalden 600 miljoen euro binnen voor eigen gewin. Volgens de president van de Europese Rekenkamer, de Ier Tony Murphy, staat die fraude bepaald niet op zichzelf. ‘De Europese Commissie wilde minimale controle.’
Overal in Europa resoneerde begin april het nieuws: er is in Italië fraude gepleegd met het reddingsfonds dat tijdens de coronacrisis werd opgezet om de Europese economieën te steunen. Liefst 600 miljoen euro is er volgens het Europees Openbaar Ministerie (EPPO) verduisterd. Er worden foto’s verspreid van dure horloges en auto’s, die de 22 Italiaanse verdachten met het weggesluisde geld vermoedelijk hebben gekocht.
De voorzitter de Europese Rekenkamer, Tony Murphy, glimlacht over alle ophef en ongeloof. Hij is allerminst verbaasd en acht de kans groot dat er in de toekomst meer fraudegevallen zullen opduiken. ‘We hebben hier steeds voor gewaarschuwd. Er is een groot risico op fraude met de herstel- en veerkrachtfaciliteit, doordat de controle op de uitgaven minder is dan bij de andere EU-uitgaven’, waarschuwt de Ierse boekhouder.
Pijnlijk is het zeker. Het herstelfonds (357 miljard euro aan subsidies en 291 miljard aan leningen) is een vlaggenschip van de Europese Commissie en haar voorzitter Ursula von der Leyen. Het gold als voorbeeld hoe EU-landen – als ze gezamenlijk lenen op de financiële markt – een crisis de baas kunnen worden. Nu is het ook een voorbeeld van een aloude wanpraktijk: fraude.
De Italiaanse zaak laat zien hoe fraudeurs te werk kunnen gaan. De verdachten vroegen geld aan voor digitalisatie en innovatie in kleine en middelgrote bedrijven, met als zogenaamd doel de activiteiten uit te breiden naar het buitenland. Valse bedrijfsbalansen moesten aantonen dat die fictieve bedrijven actief en winstgevend waren.
Het EPPO is volgens het jaarverslag over 2023 inmiddels 206 fraudezaken op het spoor. Er zou 1,8 miljard euro zijn weggesluisd.
Waarom is er minder controle op de uitgaven uit het Europees herstelfonds dan op die uit de ‘normale’ EU-begroting?
‘Bij de meerjarenbegroting dient een lidstaat een claim in op basis van de onderliggende kosten. Dat checken wij als Rekenkamer: zijn deze uitgaven wettelijk toegestaan en in orde?
‘Bij het herstelfonds is er geen directe link tussen de betaling die een lidstaat ontvangt en de kosten die worden gemaakt. Het geld wordt uitgekeerd als beloning voor hervormingen en investeringen die de lidstaten doorvoeren.’
De lidstaten hoeven geen bonnen te laten zien voor ze het geld krijgen?
‘Nee. Toen de plannen werden ingediend, is een inschatting gemaakt van de kosten. De werkelijke kosten zijn irrelevant. Het geld vloeit naar de nationale schatkisten en het wordt dan uitgegeven aan de afgesproken projecten. Het idee was om gemakkelijk geld uit te keren, we zaten immers in een zware economische crisis.’
Hoe kon dit ontstaan?
‘Het is duidelijk wat de Commissie wilde: minimale controle. De lidstaten moesten hun eigen politieagent zijn. Ze zijn zelf verantwoordelijk voor het naleven van de Europese en nationale regels.
‘De Commissie had liever gehad dat de lidstaten gewoon de begunstigden waren. Dat de miljarden uit het herstelfonds direct als een soort begrotingssteun in de schatkist zouden vloeien. Dan was het geld van de lidstaten, zonder Europese controle. Pas aan het einde van de onderhandelingen over het herstelfonds zei iemand: wacht even, we moeten het EU-budget wel enigszins beschermen. Zo kregen wij als Rekenkamer, en het EPPO, en het Europees bureau voor fraudebestrijding een rol.’
Worden er wél stevige eisen gesteld aan de hervormingen die de lidstaten beloven?
‘Het probleem is dat sommige doelstellingen vaag zijn. Dus hoe beslis je of een bepaalde doelstelling is gehaald of niet? Een voorbeeld: Italië had als een van de doelen om 1,65 miljoen bomen te planten in stedelijke gebieden. De Commissie zei: we hebben bewijs dat er 1,65 miljoen jonge boompjes staan in een kwekerij, en er is ook een contract waarin staat dat ze zullen worden geplant. Ze beschouwden dat als een kleine afwijking van de doelstelling. Maar is dit echt een kleine afwijking? Wij zouden dat niet zo lezen. Er is veel ruimte voor interpretatie.’
De Commissie stelt dat het herstelfonds een extra economische groei van 1,4 procent oplevert in 2026. Klopt dat volgens u?
‘Misschien wel, misschien niet. Het is te vroeg om dat te kunnen zeggen.’
Was dit achteraf een goede manier om belastinggeld te besteden?
‘Dan zeg ik nog een keer hetzelfde: dat weet ik niet. Het is makkelijk om achteraf te praten. Destijds dachten de Commissie en de regeringsleiders dat dit een goed idee was. En het was ook een goed idee: om een gemeenschappelijke benadering te hebben, in plaats van alle individuele lidstaten het zelf te laten uitzoeken. Wanneer een land als Italië niet zou zijn geholpen, had dat grote impact kunnen hebben op de financiële markten en daarmee op de hele EU. Maar ik denk ook dat het economisch herstel sneller heeft plaatsgevonden dan gedacht en dat het misschien sowieso was gebeurd. Economen hebben laten zien dat dit geld misschien niet nodig was.’
De Europese Commissie wil door met dit systeem. Paolo Gentiloni, de eurocommissaris voor Economie, zei vorige week nog dat de veerkrachtfaciliteit een ‘blauwdruk’ moet zijn voor toekomstige gezamenlijke leningen.
‘Ik denk dat het goed is om tegenwicht te bieden aan overdreven positieve berichten. Dit is het paradepaardje van de Commissie, en ze gaan het verdedigen, wat er ook gebeurt. Vanuit een politiek perspectief kun je zeggen dat het een succes is, want er zijn hervormingen doorgevoerd waar al jaren op werd aangedrongen. Maar voor ons als boekhouders – nou ja, die hervormingen zijn niet ons kindje. Wij kijken of het EU-budget voldoende beschermd wordt en of het geld op een goede manier wordt uitgegeven. Dat is waar de problemen zitten met deze faciliteit. We maken ons hier vreselijk veel zorgen over.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant