Vera van Zelm voelde zich nergens echt thuis, totdat ze de wereld van de stand-upcomedy ontdekte. Alleen bleek dat huis allesbehalve een veilige haven. ‘Ik voelde me een paradijsvogel, leuk en exotisch om naar te kijken, maar niemand wist hoe ze ervoor moesten zorgen.’
‘Vrouwen werden aangenomen op basis van seksuele beschikbaarheid en uiterlijke kenmerken. Ik weet niet hoor, maar zijn jullie helemaal van de pot gerukt!?’
In de week nadat het rapport van de commissie-Van Rijn was verschenen, hield comedian Vera van Zelm (40) een emotioneel betoog in het radioprogramma Spijkers met Koppen waarin ze zich kwaad maakte over de misstanden bij de NPO en die koppelde aan haar eigen ervaringen in de comedywereld. Aan het onderzoek van de commissie-Van Rijn werkten 1.500 respondenten mee. Drie op de vier werknemers zei in het afgelopen jaar te maken te hebben gehad met grensoverschrijdend gedrag. ‘Maar laten we eerlijk zijn’, betoogde Van Zelm, ‘het gaat om meer mensen dan die 1.500 respondenten, want ik zit er niet bij, terwijl dit ook herkenbaar is voor mij. Als twintiger stortte ik me op de stand-upcomedy en belandde ik ook in een door haantjes gedomineerde wereld, wat als vrouw niet makkelijk was.’
Wie wat heeft gezegd of gedaan, wil ze niet zeggen, dan gaat het weer over die specifieke voorbeelden in plaats van over het systeem dat eraan ten grondslag ligt. ‘Het gaat erom dat ik het ben gaan geloven, dat het in mij is gaan zitten. Ik voelde me vaak meer een object dan een collega. Ik was continu op mijn hoede en voelde me heel alleen. En dat heeft effect gehad op mijn carrière en mijn zelfbeeld. Ik dacht altijd dat alles aan mij lag. Dat ik er met genoeg talent heus wel bovenuit moest kunnen stijgen. Dat ik me moest aanpassen. Maar nu, door het rapport en de verhalen van anderen, weet ik dat ik geen uitzondering ben, maar gewoon een van de velen.’
Ze besloot haar radiocolumn met: ‘Ik kan het begin van mijn carrière niet meer overdoen, dat is mijn probleem, daar moet ik mee omgaan, maar ik kan me nu wel uitspreken. En dat vind ik moeilijk.’ Geëmotioneerd: ‘En heel eng. Maar ik moet het doen. Ik kan nu namelijk zeggen dat ík niet gek was, dat niet alles alleen aan mij lag, en dat talent alleen niet genoeg is om boven een systeem uit te stijgen. Wat had ik dat zelf graag gehoord toen ik in de fucking twintig was!’
Het emotionele fragment ging viral en is miljoenen keren bekeken. Vele hartjes- en applaus-emoji’s vlogen om de oren van Van Zelm, die ooit begon als stand-upcomedian, en nu meewerkt aan verschillende tv-en radioprogramma’s, zoals het satirische televisieprogramma Plakshot, het radioprogramma Spijkers met Koppen, de Videoland-comedyserie Chantal & Tina, en de podcastseries De Pitch Studio en Alles moet Anders . Haar relaas kreeg bijval van vrouwelijke bekendheden als Chantal Janzen, Carice van Houten en Saskia Noort, maar ook van collega-comedians zoals Soundos El Ahmadi (‘Je hebt gelijk. Ik was er namelijk bij. En ik ben ook boos. En wat hebben we potverdorie veel redenen daarvoor!’), Claudia de Breij (‘Dit is zo goed en zo waar.’) en Paulien Cornelisse (‘Mooie en helaas herkenbare column. Het is zoals je in het fragment kunt zien, moeilijk om dit ter sprake te brengen.’).
‘Het is heel fijn dat het gehoord is, en dat het veel mensen heeft geraakt’, zegt Van Zelm in haar huis in Overveen, waar ze even op het aanrecht springt om ook het allerhoogste keukenkastje te checken op wat lekkers. ‘Er is herkenning vanuit alle beroepsgroepen’, vertelt ze terwijl ze met een zakje zoutjes naar beneden klimt. ‘Dat is ook wel treurigmakend. Maar ik ben ook geraakt door de lieve reacties, die nog steeds binnenkomen. Het voelt bijna ongemakkelijk dat het applaus blijft voortduren. Mensen zeggen me dat mijn verhaal helend is. Ik kreeg ook mails van oude mannetjes die schreven: nu snap ik het.’
Wat snappen ze dan?
‘O, werkt het zo’, zeggen ze. Bijvoorbeeld dat de opmerking dat vrouwen niet grappig zijn op zichzelf niet zo erg is, maar wel als je het voortdurend hoort. Of dat je als vrouw nog altijd minder serieus wordt genomen. Een man op het schoolplein van mijn twee kinderen zei: ‘Ik wist dit al wel van mijn vrouw, maar sinds jouw speech besef ik pas dat je ermee opstaat en ermee naar bed gaat.’ Dat vond ik wel mooi gezegd. Je zit als vrouw in een bepaald hokje, en wat je ook doet, je komt er niet uit. Die frustratie kennen mannen niet. Zij komen ergens binnen en worden serieus genomen.’
Vera van Zelm is 26 als ze – na een universitaire studie Comparative Arts and Media Studies, een specialisatie binnen cultuurwetenschappen, en wat omzwervingen – als stand-upcomedian begint. Ze doet auditie voor de Culture Comedy Award, een prijs voor stand-upcomedy in Nederland en België, en haalt meteen de finale. Anderhalf jaar later wordt ze als aspirant-lid aangenomen bij Comedytrain, het Nederlandse gezelschap van stand-upcomedians met hun eigen comedyclub Toomler. Drie jaar houdt ze het daar vol.
‘De lat bij Toomler lag hoog. Het was erg competitief, terwijl ik helemaal niet van competitie hou. Ik denk eerder: als jij zo graag wil winnen, dan ga ik wel effe wat anders doen. Maar ja, dit was het werk dat ik wilde. Dus ging ik comedy ook maar zien als topsport. Ik weet nog dat ik zelfs Eminem ging luisteren voordat ik opging. Alsof het een bokswedstrijd was. Collega’s zeiden: ‘Je moet gewoon schijt hebben aan iedereen.’ Maar dat heb ik niet. Ik weet niet hoe dat moet. En ik heb ook nooit begrepen waarom het iets goeds is om schijt te hebben aan iedereen. Moeten we niet juist minder schijt hebben aan elkaar?’
Heb je ook van oud-collega’s uit de stand-upcomedywereld reacties gekregen op je radio-optreden?
‘Ja zeker wel, maar er was ook stilte. Ik had het ook wel ongemakkelijk gevonden als iemand ‘sorry’ had gezegd. Ik wil het niet persoonlijk maken, het gaat mij om de cultuur die er heerste waardoor ik minder kans maakte dan de mannen. Een jaar geleden ben ik nog voor mezelf gaan opschrijven wat ik anders had kunnen doen. En bij alles dacht ik: maar dat had eigenlijk helemaal geen verschil gemaakt.’
Wat stond er op dat lijstje?
‘Ik had me minder moeten aantrekken van de mening van anderen, minder feedback moeten vragen, assertiever moeten zijn. In die tijd dacht ik: ik moet gewoon een beetje negeren dat ik een vrouw ben, want die hebben geen humor, die kunnen niet stand-uppen. Zoals ik in mijn speech zei: ik hoefde nooit bang te zijn dat ik per ongeluk even zou vergeten van welk geslacht ik ben, want – superlief – iedereen hielp mij hier elke avond wel een aantal keer aan herinneren. Ofwel bij de aankondiging: ‘Pas op jongens, de volgende is een vrouw!’ ‘Awww.’ ‘Nee, deze is wel leuk. Hoop ik. Denk ik. Ja, we gaan het zien, haha.’ Ofwel daarna: ‘Zozo, grappige vrouw, zie je ook niet vaak.’ Laat ik het zo zeggen, ik denk dat ik het vaker heb gehad over het hebben van een vagina dan dat ik hem ooit zal gebruiken. Maar ja, dat vrouw zijn is er natuurlijk altijd. Dus op een gegeven moment bedacht ik me: ik ga negeren dat ik vrouw ben, in de hoop dat anderen dat dan ook zouden doen. Maar ja, dat kan ik wel proberen, maar dat betekent niet dat de wereld dan anders op je gaat reageren.’
Ook Owen Schumacher en Dolf Jansen vonden de sfeer bij Comedytrain hard, maar, zei Schumacher: ‘Als ik eenmaal op het podium stond had ik daar geen last van, want dan ging het alleen om de chemie tussen mij en het publiek.’
‘Ja. Maar voor mij was het niet alleen de onveilige sfeer in de club, maar ook het publiek, en de wereld erbuiten die het idee gaf dat vrouwen niet grappig zijn. Ik begon tegelijkertijd met een aantal andere mensen bij Comedytrain – mannen – en ik merkte dat zij een heel ander pad bewandelden dan ik. Zij kregen overal groen licht. O ja, dat is best aardig wat je doet, daar zit wel potentie in. En jij lijkt een beetje op Theo Maassen, jij kunt wel even een column doen. Of doe maar mee aan dit radioprogramma en kom bij ons schrijfteam. Bij mij was het de hele tijd twijfel en moeilijk. Op een gegeven moment ga je dan denken: dat is omdat ik slechter ben. Maar inmiddels denk ik: dat was gewoon niet waar, het is ook gewoon een selffulfilling prophecy. Ik las eens over een onderzoek waarbij een leraar valse resultaten kreeg van de leerlingen in zijn klas. Dit zijn de vijf beste en dit zijn de vijf slechtste, verzonnen de onderzoekers, en aan het eind van het jaar klopte dat ook.’
Hoe kun je ooit zeker weten dat het niet aan jou ligt?
‘Daar kom je nooit achter. Daarom dacht ik altijd: ik ga me pas uitspreken als ik er ben. Alleen: wanneer ben je er? Als je voor een uitverkocht Carré staat? En ga je je dan uitspreken en alles in de fik zetten? Dat slaat nergens op, maar ik dacht dat mensen me dan pas serieus zouden nemen. Eerder was ik bang dat de reactie zou zijn: kom op, je was gewoon niet grappig genoeg.’
Waarom besloot je het toch eerder te zeggen?
‘Doordat ik erachter kwam dat het onrecht wat ik heb gevoeld, het me niet gezien en verkeerd beoordeeld voelen, ook in andere verhalen doorklonk. Zoals in het NOS Sport-verhaal waarbij vrouwen zeiden dat hun carrière in de knop is geknakt doordat ze niet serieus werden genomen in de mannencultuur waarin ze werkten. Toen ik die verhalen hoorde, ben ik een paar dagen heel verdrietig geweest. Ik besefte: dit is niet alleen mijn verhaal.’
Ze breekt. ‘En dan word ik nu dus weer emotioneel.’
Ze herpakt zich. ‘Ik vond het ook zo jammer hoe dat verder ging, dat ze daarna ook zoveel haatreacties kregen. En dat het aan de talkshowtafels vooral ging over ‘daders en slachtoffers’. Dat is helemaal niet het gesprek wat je moet voeren.’
Je ouders waren erg door je speech geraakt. Ze wisten dit allemaal niet. Hoe komt dat?
‘Als je toegeeft dat het zo zwaar is, lijkt het alsof dat aan jou ligt. Alsof je niet goed genoeg bent en het daarom zo ervaart. En ik wilde dit werk zó graag doen. Ik was altijd al met comedy bezig. Ik maakte grappige filmpjes, cassettebandjes met verzonnen radioprogramma’s. Terwijl de meisjes om me heen tijdschriften lazen op hun kamer. Humor maken is gewoon het allerleukste wat er is. Dat je rondjes mag lopen in je eigen brein om dingen te oogsten en daarmee mensen te laten lachen. Dat je anders naar de wereld probeert te kijken. Dat je stemmetjes mag doen. Onzin mag verkopen. Mijn eerste optreden was top, ik dacht: hoezo gaat dit zo goed? Het geeft een kick als mensen om je lachen.’
Dolf Jansen, die de bewuste Spijkers met Koppen-aflevering presenteerde, vertelde me dat je wegging bij Comedytrain omdat je de sfeer niet meer leuk vond en omdat je privé wat had uit te zoeken, terwijl je ouders vertelden dat je daar vertrok omdat je contract niet werd verlengd.
‘Dat laatste klopt. Het principe bij Comedytrain is dat je eerst aspirant-lid bent, je moet je bewijzen, en na een jaar kun je worden weggestemd. Iedereen geeft feedback, maar iedereen mag ook stemmen of je mag blijven. Ik ben uiteindelijk drie jaar gebleven, mijn termijn is twee keer verlengd. Het voelde alsof ik elke avond opnieuw moest bewijzen dat ik er hoorde. En daarom lag mijn aandacht bij het verkeerde, namelijk bij: alsjeblieft accepteer mij. Ik draaide mezelf daar helemaal in vast. Uiteindelijk werd ik niet aangenomen. En toen begreep ik er helemaal niks meer van.
‘Bij veel dingen in mijn leven vroeg ik me af: waarom doen we dit zo? Waarom denken mensen zo anders dan ik? Toen ik eenmaal voor comedy koos, dacht ik: wow, deze mensen denken net zoals ik! Voor het eerst dacht ik: dit is het. Dit klopt. Dit móét. En als je daar dan niet past, dan is dat echt een grote teleurstelling. Dit is mijn dna, dacht ik, hier hoor ik wel. Als het daar vervolgens niet lukt, dan is dat echt een killer. Ik snapte wel dat ik een soort lol en luchtigheid verloren was, maar ik vond het ook een teleurstelling dat niemand zag waardoor ik mezelf had vastgedraaid. Ik voelde me een paradijsvogel, leuk en exotisch om naar te kijken, maar niemand wist hoe ze ervoor moesten zorgen.’
Je bent halverwege je Comedytrain-tijd in een depressie beland. Je man Freek, die arts is, zei dat een depressie altijd een samenkomst is van dingen. Je had ernstige buikklachten, maar ook je zware tijd bij Comedytrain speelde volgens hem mee.
‘Ja, ik denk dat ik daardoor zo in de survivalmodus zat, dat ik geen stabiel evenwicht had om nog meer op te vangen.
‘Jaren eerder, toen ik begin 20 was, kreeg ik een gedraaide eierstok, dat moest worden teruggedraaid met een operatie. En vervolgens gebeurde dat nog een keer. Maar toen hield ik pijn en wist niemand wat er aan de hand was. Dat was eigenlijk nog veel erger. Want vanaf dat moment werd het: ‘misschien is het psychisch?’ Ik lag maar thuis en iedereen ging door met leven. Ondertussen werd ik van het kastje naar de muur gestuurd, of eigenlijk van wachtkamer naar wachtkamer, dat was mentaal heel zwaar. Toen uiteindelijk de diagnose endometriose viel (een aandoening waarbij baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder een chronische ontstekingsreactie veroorzaakt, red.) en ik daarvoor weer een operatie onderging, krabbelde ik op. En besloot ik: nu ga ik echt mijn dromen najagen. Dat was het moment dat ik besloot vol voor comedy te gaan.’
‘Maar halverwege mijn tijd bij Comedytrain kreeg ik weer heftige buikpijn. De klachten werden zo heftig dat ik me niet meer staande kon houden. Ze besloten hormonen in te zetten waardoor ik in de overgang kwam, maar toen bleek de buikpijn toch niet door de endometriose te komen. En was ik weer die ‘emotionele jonge vrouw met onverklaarbare klachten’. En begon het feest opnieuw: de zoektocht naar een diagnose. Toen ben ik in een depressie beland. Ik gaf het gewoon op. Ik dacht: niet nog een keer. Ik verging van de pijn en verloor de hoop dat het ooit anders ging zijn. Ik weet nog dat ik het gek vond dat mijn lijf nog doorleefde, terwijl ik me zo doods voelde. Mijn lijf kon nog gewoon poepen, terwijl het voelde alsof ik niet meer leefde.’
Was het de pijn of het niet meer aan de wereld kunnen meedoen?
‘Het voelde alsof ik door een raam naar de wereld keek en iedereen zag meedoen, terwijl ik daar niet kon zijn. Ik dacht: ik kan dat niet nog een keer. Zo aan de zijlijn staan met pijn. Uiteindelijk bleek het een beklemde buikwandzenuw (ACNES, red.). Ook een diagnose die niet makkelijk wordt gesteld, helemaal omdat ‘onbegrepen buikklachten bij vrouwen’ zo’n onderbelicht gebied is in wetenschappelijk onderzoek. En daarom denk ik weleens: op hoeveel manieren ben ik gefuckt omdat ik een vrouw ben? Uiteindelijk wordt het vanzelf psychisch, omdat je gewoon helemaal gek wordt. Freek behandelt als chirurg de aandoening die ik bleek te hebben, en herkent bij veel vrouwen dat ze helemaal gek worden van het feit dat klachten steeds als psychisch worden afgedaan. Dus ik ben niet de enige lunatic.’
Hoe ging het nadat je bij Comedytrain weg moest?
‘Vanaf dat moment wilde ik dingen vooral niet meer de hele tijd in mijn eentje doen. Ik ging op zoek naar collega’s. Zo kwam ik op de lievere en leukere plekken in de comedy. De Speld, Spijkers met Koppen. Maar goed, ik kwam dus ook in de televisiewereld. En ook daar werden mannen weer meer beoordeeld op potentie, en vrouwen gewoon nog als excuusvrouw ingevlogen. Dan staat het hele plan al als ze ineens denken: kut, we moeten nog een vrouw, shit, vergeten! En dan bestaan de grappen al. Maar een grap is niet per se een vrouwelijke grap als hij wordt verteld door iemand die toevallig een vagina heeft.’
Wanneer wel?
‘Het vrouwelijk perspectief is gewoon anders. Ik heb samen met schrijver Martine Bakker De Pin opgezet, de vrouwelijke tegenhanger van de satirische nieuwssite De Speld. Bij De Speld was het toen zo dat grappen over relaties bijvoorbeeld vaak waren geschreven vanuit mannelijk perspectief. Dus met de vrouw als doelwit. Terwijl mannen zelf toch ook rare wezens zijn? Dus op De Pin hebben we titels als: ‘Lief! Josjes vriend kwam gelijk met allerlei oplossingen toen ze zei dat haar oma was overleden’ en ‘Man onthoudt alle personages van Star Wars, maar vergeet verjaardag vriendin’.
‘Bij Chantal & Tina, de Videolandserie van Chantal Janzen en Tina de Bruin met sketches over de genante momenten die zij in hun leven hebben meegemaakt, zie je dat vrouwelijke perspectief ook. Laatst maakten we een scène over vier vrouwen die hun schaamhaar hebben laten harsen en daar met elkaar in de wellness over praten. Typisch een vrouwenonderwerp om zo gedetailleerd je lichaam te bespreken, ik denk niet dat mannen dat snel doen. Daarnaast denk ik dat het ook een vrouwelijk perspectief is omdat ze tegen elkaar zitten op te bieden over wie de ergste harssessie ooit heeft gehad, en hoeveel stukken van hun lichaam ze daar uiteindelijk bij zijn kwijtgeraakt. Als vrouw zit je eerder op te bieden over hoe erg, slecht, of lelijk je bent, of hoeveel je hebt moeten inleveren om een beetje toonbaar te zijn voor de wereld. Ik zag een Nederlandse vrouw op TikTok die vertelde dat ze elf jaar lang eerst in haar hand poepte als ze op de wc zat, omdat ze niet wilde dat haar vriend de plons zou horen. Als ik dat zie denk ik: we hebben nog een lange weg te gaan.’
Je schreef eerder ook voor Dit was het Nieuws. Je goede vriend en collega daar, Ruud Smulders, vroeg zich af: is Vera voorgoed beschadigd?
‘Jeetje, wat een heftige vraag!’ Denkt lang na. ‘Ik ben wel mijn onbevangenheid kwijt. En ik reageer misschien wat sneller boos of cynisch. Maar er is het laatste jaar juist ook veel van me af gevallen. Toen ik het systeem ineens scherper doorzag en kon loslaten dat het allemaal aan mij lag, besefte ik uiteindelijk ook dat ik me erbij moest neerleggen. Ik voelde heel lang de druk om het voor vrouwen beter te maken. Om degene te zijn die het seksisme ging doorbreken. En dit jaar heb ik ook gewoon verdriet gehad om hoe het gegaan is, en wat het niet is geworden. Maar het gaf ook rust. Want ik kon toen ook loslaten dat ik steeds maar moet bewijzen dat ik grappig en goed genoeg ben. Het idee loslaten dat ik groter moet zijn dan een systeem. En nu ben ik met zoveel dingen bezig waar ik echt achter sta.
‘Ik hoef ook niet per se meer terug naar het stand-uppen, ik zou nu liever een sketchprogramma willen maken. Voor de mensen die anders kijken. En de wereld anders ervaren. Voor de weirdo’s misschien wel. Zoiets als I think you should leave with Tim Robinson, dat gaat over een man die zich nooit goed kan gedragen in sociale situaties.
‘De mensen die anders kijken, blijkbaar moet ik daar steeds weer iets mee. Vroeger op school dacht ik al: waarom moeten we dit zo doen? Toen ik zwanger werd, en iedereen kwetterde over roze wolken, dacht ik: waarom is dit zo? Ik voel dit helemaal niet zo? Daarom schreef ik ook het boek Feliciteer hém maar, want ik vind er tot nu toe geen reet aan.
Waarom schoot je tijdens de speech vol toen je zei dat je het zo eng vond om je uit te spreken?
‘Omdat het voelde als een afscheid, denk ik. Dat klinkt ook wel gek, maar ik wist van tevoren natuurlijk niet hoe het ging vallen. Ik vond het ook spannend om zo eerlijk te zijn. Ik had de woorden al heel lang, maar ik had het gevoel dat ik nu echt moest laten zien hoe het zit. Ik moet het in ieder geval één keer gezegd hebben, want laten we niet doen alsof het niet zo is. En laten we ook erkennen wat de gevolgen daarvan zijn.
Dus ja, misschien verbrand ik mijn schepen, maar ik ben in ieder geval één keer eerlijk geweest. Maar één gevoel blijft: ik ga me niet meer aanpassen, ik ga dit op mijn manier doen, take it or leave it.’
8 maart 1984 Geboren in Maarssen.
1996 - 2002 Christelijk Gymnasium Utrecht.
2003 - 2008 Studies Psychologie en Kunst, Cultuur en Media aan de Rijksuniversiteit Groningen.
2010 - 2011 Master Comparative Arts en Media Studies.
2010 Finalist Culture Comedy Award.
2010 - 2013 Dj bij Wild FM Hitradio.
2012 - 2015 Aspirant-lid Comedytrain.
2014 Webwinkel Geplette Diertjes Achter Glas.
2017 Webserie Vera’s depressieve vlogjes.
2017 - 2019 Bijdragen aan Sanne Wallis de Show, Foute Vriendinnen, Klikbeet.
2017 - heden Cabaretier Spijkers met Koppen.
2018 Deelnemer De slimste mens.
2018 Boek Feliciteer hém maar, want ik vind er tot nu toe geen reet aan.
2018 Medeoprichter De Pin, het eerste ‘online satirisch magazine’.
2018 - heden Schrijver/presentator De Speld, De De Speld Podcast en De Speld Live.
2020 - 2022 Schrijver en redacteur Dit was het nieuws.
2022 Eigen sketchpodcast De Pitch Studio.
2022 Schrijver en acteur tv-programma Chantal & Tina.
2023 - heden Acteur en schrijver Plakshot.
2023 - heden Schrijver scènes Klokhuis.
Dec 2023 Cabaretier in de Vrouwejaars, de alternatieve oudejaarsconference.
2024 Podcast Alles moet Anders (met Sander van Opzeeland).
Vera van Zelm woont in Overveen met haar man en twee kinderen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant