Waar zijn de media in het buitenland vol van? Vandaag: Rusland-correspondent Geert Groot Koerkamp ziet hoe de Sovjettijd terugkeert, nu ook het internet steeds meer wordt geblokkeerd.
Sommige Russen hebben ze nog in huis, de oude transistorradio’s waarmee ze in een niet eens zo ver verleden krampachtig en clandestien de signalen probeerden op te vangen van ‘vijandige’ radiozenders als de BBC of Radio Liberty. De korte golf was een levenslijn waarlangs inwoners van het Oostblok een alternatief geluid konden horen van de andere kant van het IJzeren Gordijn.
De Sovjetburgers verkeerden in een isolement dat in het internettijdperk maar moeilijk is voor te stellen. Direct bellen met het buitenland was niet mogelijk. Afgezien van de krakerige radiosignalen waren buitenlandse media niet toegankelijk. Alleen in de nadagen van de Sovjet-Unie waren mondjesmaat buitenlandse kranten te krijgen, ook Nederlandse, maar die waren op zijn minst enkele weken oud. Religieuze literatuur was verboden, in Brussel gedrukte bijbels werden op slinkse wijze binnengesmokkeld. Wie zulke subversieve literatuur in huis had deed er voor alle zekerheid een ‘neutrale’ kaft omheen, want je kon nooit weten.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont in Moskou.
In de boekwinkels was het armoe troef: veel grote namen uit de Russische Iiteratuur van de twintigste eeuw waren niet te krijgen, laat staan werk van dissidente schrijvers als Aleksandr Solzjenitsyn. Pas eind jaren tachtig kwam er verbetering, maar moest je aanvankelijk nog naar een valutawinkel – de Berjozka (‘het Berkje’) – om tegen harde dollars al dat moois te bemachtigen.
In het Rusland van 2024 dringt de vergelijking met de Sovjettijd zich voortdurend op. De repressie is nu al erger dan in de jaren zeventig en tachtig. Er zijn meer politieke gevangenen en de straffen worden met de dag draconischer. Ook meerdere journalisten zijn tot jarenlange gevangenisstraffen veroordeeld, simpelweg omdat ze hun werk deden.
De media zijn aan banden gelegd en onvrijer dan ze aan het eind van de jaren tachtig waren, toen de teugels dagelijks een beetje verder werden gevierd. Zelfs in de boekhandel – lange tijd een ogenschijnlijk onaantastbaar toevluchtsoord voor het vrije woord – zijn de nieuwe tijden merkbaar. De boeken van tot ‘buitenlandse agent’ verklaarde schrijvers kregen eerst speciale etiketten of werden verkocht in bruin papier. Nu zijn veel in ongenade gevallen auteurs niet eens meer verkrijgbaar, ook niet in bibliotheken. Tegelijkertijd zijn er hele schappen met boeken gewijd aan de weer salonfähige Sovjetdictator Stalin.
Bellen naar het buitenland kan nog zonder problemen, en internet zorgt in vergelijking met de Sovjettijd nog altijd voor een ongekende toegang tot buitenlandse informatiebronnen. Maar ook hier wordt de keuze met de dag beperkter. De Russische overheid heeft al meer dan honderdduizend websites geblokkeerd. Daaronder zijn bekende westerse media die wederom te boek staan als ‘vijandig’, zoals – vanzelfsprekend – de BBC en Radio Liberty, maar ook de sites van kritische Russische media die sinds begin 2022 zijn uitgeweken naar het buitenland.
Er is een manier om die blokkades te omzeilen: met behulp van een VPN-verbinding, het 21ste-eeuwse equivalent van de transistorradio. Maar net zoals vroeger de uitzendingen van ‘vijandige’ radiostations werden gestoord, gebeurt nu hetzelfde met VPN-providers. Het gevolg is dat de meeste Russen geen toegang hebben tot genoemde nieuwssites, maar ook niet tot bijvoorbeeld Facebook, Instagram of LinkedIn. Als je die aanklikt kun je wachten tot je een ons weegt, maar er gebeurt niets.
Wat rest zijn twee strohalmen. Via YouTube kan wie dat wil nog altijd kennisnemen van alternatief nieuws en kritische meningen, kijken naar de films van de omgekomen oppositievoorman Aleksej Navalny en zijn team, of naar de nieuwsuitzendingen van de naar Amsterdam uitgeweken Russische televisiezender Dozjd (‘Regen’). Evenzo geeft Telegram toegang tot een schier oneindig spectrum aan meningen en feiten, al vereist het de nodige inspanning het kaf van het koren te scheiden.
Hoe lang dat duurt, weet niemand. Van tijd tot tijd circuleren geruchten dat YouTube wordt geblokkeerd, of dat er een ‘gekuist’ Russisch YouTube-portal komt dat ieder kritisch geluid eruit filtert. Maar ook als dat niet gebeurt, blijft het oppassen geblazen. Waar het in de Sovjettijd riskant was de radio al te hard te zetten, is het momenteel niet raadzaam op straat of in het openbaar vervoer open en bloot die kritische sites te lezen of te beluisteren. Het zou niet voor het eerst zijn dat iemand in de metro heimelijk meekijkt en de politie erbij haalt, met als gevolg een boete of zelfs celstraf wegens het ‘in diskrediet brengen’ van het leger.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant