In haar 25ste film, Green Border, geeft de Poolse Agnieszka Holland een nietsontziende blik op wat er gebeurt als vluchtelingen nergens meer naartoe kunnen.
In het vliegtuig wil Nur bij het raampje zitten. De jongen uit Syrië wisselt van plaats met zijn Afghaanse buurvrouw. Meteen ontstaat er een band tussen Nur en de oudere Leila, allebei op weg naar de Belarussische hoofdstad Minsk. Leila reist alleen, Nur met zijn ouders, grootvader en zusjes. Net als talloze andere vluchtelingen hebben ze gehoord dat de route via Belarus de eenvoudigste is.
Wat ze niet weten, is dat de Belarussische president Loekasjenko migranten gebruikt als pionnen in zijn politieke strijd tegen de Europese Unie. Ze worden hardhandig over de grens met Polen geholpen, maar eenmaal daar worden ze net zo snel weer teruggeduwd. Poolse grenswachters brengen de migranten desnoods met geweld weer naar Belarus, waarna het spel van voren af aan begint.
Over de auteur
Pauline Kleijer schrijft voor de Volkskrant over film.
De Poolse speelfilm Green Border toont de effecten van de mensonwaardige pushbacks die in 2021 begonnen in het grensgebied tussen Polen en Belarus. Regisseur Agnieszka Holland volgt het perspectief van Leila, Nur en zijn familie, maar ook dat van de Poolse grenswachters door wie ze worden teruggestuurd. Daarnaast laat de film de rol van Poolse activisten zien, die zich in verboden gebied wagen om uitgeputte, onderkoelde vluchtelingen te helpen.
‘Dit zijn geen mensen,’ houdt een instructeur van het Poolse leger de grenswachters voor, die in een klasje les krijgen over hun opdracht. ‘Het zijn wapens van Poetin en Loekasjenko.’ Polen beschouwt het migratieprobleem als een vorm van oorlogsvoering: als Belarus migranten als ‘menselijke kogels’ gebruikt om Polen te destabiliseren, kunnen ze diezelfde kogels terugverwachten. Als gevaarlijke pakketjes worden de vluchtelingen over de grens gesmeten, soms letterlijk.
Maar het zijn natuurlijk wel mensen – dat heeft Green Border dan allang laten zien. Al raken ze langzamerhand alle decorum kwijt. Schuilend in het dicht beboste, moerassige grensgebied, in de vrieskou en zonder eten of drinken, worden ze tot opgejaagd wild. Ontmenselijking leidt tot geweld: de grenswachters, afgestompt door hun sisyfusarbeid, gaan steeds onverschilliger en sadistischer met de vluchtelingen om.
Het is een pijnlijk verhaal, met grote kunde verteld door de 75-jarige Holland, die sinds de première op het filmfestival van Venetië al meer dan tien prijzen won. De internationale lof voor Green Border staat in schril contrast met de felle kritiek die vorige herfst in Polen werd geuit. In de aanloop naar de parlementsverkiezingen van oktober 2023 werd de film inzet van het politieke debat rondom migratie.
Holland ontving zelfs doodsbedreigingen, aangewakkerd door uitlatingen van de toenmalige, rechts-populistische regering. De president riep op tot een boycot, de minister van justitie noemde de film ‘anti-Pools’ – overigens zonder hem gezien te hebben. Green Border zou ‘sterk denigrerend’ zijn.
In zekere zin kwam Holland als winnaar van de strijd uit de bus: regeringspartij PiS kreeg een dreun bij de verkiezingen en Green Border was een groot succes in de Poolse bioscopen. Toch zal dat voor de filmmaakster een schrale troost zijn. Haar film is niet bedoeld als pamflet om fel voor of tegen te zijn. Als Green Border iets laat zien, is het dat juist polarisatie een bron is van ellende.
Het is altijd al een thema geweest in het werk van Agnieszka Holland. Haar hoofdpersonen zijn nooit alleen goed of slecht; volgens haar is ieder mens in staat tot gruwelen of heldendaden. Neem de Poolse sjacheraar in haar oorlogsfilm In Darkness (2011), die werd genomineerd voor een Oscar. Tijdens de Tweede Wereldoorlog houdt hij een groep Joodse onderduikers verborgen in het riool, maar niet uit nobele motieven. Hij doet het aanvankelijk alleen voor het geld.
De in Warschau geboren Holland heeft een omvangrijk en veelzijdig oeuvre. Ze maakte films en televisieseries in diverse Europese landen en in Hollywood, variërend van boekverfilmingen (The Secret Garden, 1993) en biopics (Copying Beethoven, 2006) tot oorlogsdrama’s als Europa Europa (1990) en Bittere Ernte (1985). Politieke onderwerpen ging ze nooit uit de weg, wat al vroeg op tegenstand stuitte bij de Poolse overheid.
In communistisch Polen onder generaal Jaruzelski werden haar films verboden; om ze in het buitenland te laten zien, moesten ze illegaal de grens over. Zo smokkelde Huub Bals, toenmalig directeur van het Rotterdams filmfestival, eind jaren tachtig een 16mm-kopie uit Polen mee van A Woman on her Own, een realistisch drama over een vrouwelijke postbode die steelt om rond te kunnen komen.
Het gebrek aan vrijheid maakte dat Holland naar het buitenland uitweek. Keer op keer maakte ze films over individueel verzet tegen totalitaire regimes. Haar blik is humanistisch, haar stijl is degelijk zonder stilistische poespas of al te veel sentiment. Veel van haar films bevatten een of meer schokkende scènes die ze zonder terughoudendheid laat zien, alsof ze wil zeggen: kijk, dit is wat er gebeurt.
En steeds vindt Holland ruimte voor nuance en meerstemmigheid. In haar recente film Mr. Jones (2019) gaat het over de Holomodor, Stalins grote hongersnood in Oekraïne – maar het drama behandelt óók het wegkijken door Amerikaanse en Britse diplomaten. Haar Tsjechische film Charlatan (2020) gaat over de communistische vervolging van een natuurgenezer, maar die man was zelf ook geen heilige.
Net als bijvoorbeeld Krzysztof Zanussi, Andrzej Wajda en Krzysztof Kieslowski behoorde Holland in haar beginjaren tot een nieuwe Poolse golf, die ‘kino moralnego niepokoju’ werd genoemd – cinema van de morele onrust. Het is een etiket dat vijftig jaar en vijfentwintig films later nog steeds bij haar past. Morele onrust, dat is waar Green Border over gaat. Het is ook wat de film oproept, tot ongemak van iedereen die de vluchtelingencrisis het liefst zwart-wit beschouwt.
Green Border is geen les in moraliteit, maar een nietsontziende blik op wat er gebeurt als vluchtelingen nergens meer naartoe kunnen. In de epiloog, die zich afspeelt aan het begin van de oorlog in Oekraïne, laat Holland fijntjes zien dat er altijd keuzes zijn. In iedere situatie kunnen mensen de bodem raken, of boven zichzelf uitstijgen.
Drama
★★★★☆
Regie Agnieszka Holland.
Met Maja Ostaszewska, Jalal Altawil, Behi Djanati Atai, Tomasz Wlosok.
147 min., in 46 zalen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant