Europa wankelt, het Midden-Oosten kraakt. Misschien is wat we zien het begin van een heel nieuwe wereldorde, suggereert een aantal huiveringwekkende onderzoeken.
De raketten vliegen over en weer, overal smeult de oorlog, en in westerse landen staan burgers tegenover elkaar, verdeeld door linkse en rechtse extremisten en opgejaagd door sociale media. Waarvan zijn we hier precies getuige? Gewoon wat gerommel? Of is het de geschiedenis zelf die hier een bocht maakt, met alle gevolgen van dien?
Ik moet denken aan een griezelig stuk dat ik jaren geleden las in vakblad Nature. ‘Het komende decennium wordt waarschijnlijk een periode van groeiende instabiliteit in de VS en West-Europa’, noteerde complexiteitswetenschapper Peter Turchin (Universiteit van Connecticut) daar. Terugblikkend op de geschiedenis ontwaarde Turchin twee golfbewegingen van politieke onrust en instabiliteit: eentje van zo’n vijftig jaar, en een van ruim anderhalve eeuw. In de jaren 2020 vallen beide cycli samen en kan de boel overkoken, schreef Turchin, járen voor Oekraïne, Gaza, Trump en de hele ratsmodee.
De Nederlandse onderzoeker Ingo Piepers kwam, ook jaren geleden, langs iets andere weg tot eenzelfde conclusie. De geschiedenis zit vol trillingen en ontladingen, signaleerde hij. Na een grote oorlog raakt de wereld gaandeweg op slot: landen en problemen raken met elkaar verweven, en alleen een nieuwe grote scheuring kan de boel weer ontladen. Totdat het systeem zoveel spanning heeft opgebouwd dat een explosieve ontlading onvermijdelijk wordt. ‘De bom barst, letterlijk’, zei Piepers acht jaar geleden, toen de Volkskrant hem sprak. ‘Dat zijn de overgangen naar een nieuwe orde.’ Tijdstip van de volgende ontlading: zo ergens rond het jaar 2020, becijferde Piepers.
Geopolitieke spanning speelt zeker een rol, erkent Turchin, maar ook sociaal-economische ongelijkheid. Die verdeelt mensen en maakt het weefsel van de samenleving gevoelig voor haarscheurtjes die gemakkelijk kunnen uitgroeien tot diepe kloven. Het zou zelfs kunnen leiden tot het uiteenvallen van de Europese Unie, de Navo of zelfs de Verenigde Staten, waarschuwde Turchin, in een tijd waarin zulks nog volstrekt ondenkbaar leek.
Gelukkig is er ook een lichtpuntje. ‘Crises bezworen’, luidt de hoopvolle titel boven een nieuw onderzoek dat Turchin vorige week met Europese en Canadese collega’s online zette. Want zijn eerdere inschatting mag dan ‘jammerlijk accuraat’ zijn, er zijn ook samenlevingen die de crisis te boven kwamen, schrijft Turchin. ‘Instorting is niet onvermijdelijk.’ Zo boden in Rusland hervormingen uitkomst, toen daar midden 19de eeuw opstanden waren.
Sterker nog: samenlevingen zijn geleidelijk weerbaarder geworden, betoogt Turchin. Gaandeweg hebben we de maatschappij beter gebufferd. Met schokdempende instituties, samenwerkingsverbanden en belastingen die de inkomensverschillen enigszins in toom moeten houden. Het gevolg is dat de samenleving gaandeweg stabieler werd. In Oekraïne is het oorlog, maar een nieuw beleg van Oldenzaal (door Gelderland, 1510) of een veldtocht naar België (door Willem I, in 1831) lijkt tamelijk ondenkbaar.
Of althans, dat hopen we dan maar. Met de vlam in de pan die oorlog heet, weet je het nooit helemaal zeker.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant