Wat maakte acteur Daan Schuurmans ongeëvenaard als Bernhard? En waarom was Carine Crutzen de beste Beatrix? Een kleine geschiedenis van de koninklijke rol in Nederlandse films en series.
Vijf miljoen kijkers zaten de avond van 14 december 1972 voor de televisie voor de tweede aflevering van de Barend Servet Show, het VPRO-programma van de grote ontregelaar, conceptueel kunstenaar en televisiemaker Wim T. Schippers. In een sketch van een paar minuten zien we hoe Servet (gespeeld door drummer en tekenaar IJf Blokker) op bezoek is op Soestdijk, voor een ‘exclusief interview’ met koning Juliana.
‘Juliana’ was een dubbelganger, geboekt bij een figurantenbureau, met een onmiskenbaar Amsterdamse tongval. Ze zat spruitjes te schillen en moest vragen beantwoorden als ‘Heeft u altijd al koningin willen worden?’ Er werd flink ingenomen. ‘Ik zal sherry laten aanrukken’, zei ze en ook: ‘Ober, drie pils en een dubbele jonge!’ De Juliana-scène werd afgewisseld met ‘blote dans’, gebruikelijk in het anarchistische tv-universum van Schippers.
Over de auteur
Mark Moorman is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over films, series, fotografie en populaire cultuur.
De Telegraaf speelde de rol van de krant van de beledigde onderdaan met verve en schreef een dag later een commentaar op de voorpagina om de ‘walgelijke’ persiflage op de koningin te veroordelen: ‘Domheid, platvloersheid of doelbewuste ondermijning van alle normen die in een beschaafd land gelden.’ Showbizzjournalist Henk van der Meyden sprak van ‘huiskamervervuiling’; de politiek stelde een onderzoek in en in de Hilversumse villa van de VPRO arriveerden dreigbrieven gericht aan de Vieze Piele Rukkers Omroep.
Het schandaal gaf nog maar eens aan waar begin jaren zeventig de grenzen liepen als het ging over de verbeelding van het Nederlandse koningshuis. Meer dan vijftig jaar later is het nog steeds lastig om de vinger op dit schandaal te leggen. Vooruit, Juliana wordt als drankorgel neergezet, maar wellicht zat het er meer in dat ze met haar spruitjes op schoot en Jordaanse accent een vrouw uit het volk lijkt.
In een scène die nadrukkelijk als amateurtoneel wil overkomen wordt hier de illusie verbrijzeld waaraan elk koningshuis is opgehangen: dat mensen in een unieke positie van zichzelf ook unieke persoonlijkheden zijn. Dat ze niet voor niets recht hebben op hun positie als boven ons gestelden. En daar ligt de uitdaging voor alle acteurs die de afgelopen vijftig jaar leden van de koninklijke familie hebben gespeeld. Hoe maak je ze menselijk en koninklijk tegelijk?
In dezelfde jaren zeventig betekende de door Andrea Domburg gespeelde koningin Wilhelmina uit de film Soldaat van Oranje van Paul Verhoeven (1977) een soort herstel van ‘de normen die in een beschaafd land gelden’. Domburg (1923-1997) geeft de rol van de koningin in oorlogstijd een waardige monumentaliteit mee, als was ze een levend standbeeld van zichzelf.
In de succesvolle musical is Wilhelmina inmiddels in de voetsporen van Domburg door achttien actrices gespeeld, een ware wildgroei van onverzettelijke vorstinnen. ‘U moet naar Engeland, om de monarchie te redden!’ Zo zien we onze monarchie graag – en onze rol in de oorlog. De afgelopen dertien jaar bezochten ruim 3,5 miljoen mensen de musical Soldaat van Oranje, die al ver voorbij de drieduizend voorstellingen telt.
Er zit een behoorlijke curve in het respect waarmee leden van het Koninklijk Huis sinds de jaren zeventig in historische fictie zijn behandeld. Na de volkse Juliana van Schippers maakte Lucky TV (Sander van de Pavert) in de jaren nul en tien van het duo Willy en Max een plat-Haags succesnummer.
Of neem de NTR-jeugdsketchshow Welkom in de jaren 20 en 30 (2019) waar Niek Barendsen de geschiedenis van het interbellum toegankelijk probeert te maken. De eerste ontmoeting van prinses Juliana en Zijne Doorluchtige Hoogheid Prins Bernhard zur Lippe-Biesterfeld is gegoten in een variant op Boer zoekt vrouw: Prinses zoekt prins, met Malou Gorter als Juliana en Paul Groot als een uitzinnige Bernhard, die zich al aan twee andere vrouwen in de koninklijke vertrekken heeft vergrepen voordat hij aan Juliana wordt voorgesteld.
Het tijdperk wordt vervolgens in een talkshow doorgenomen met koningin Wilhelmina (Raymonde de Kuyper), ‘dood sinds 1963, maar voor ons maakt ze een uitzondering!’ Hoe zijn de leden van het koninklijk huis de afgelopen decennia verbeeld in Nederlands drama? En hoe sprongen acteurs en makers om met deze lastige rollen?
De Britse koningin Elizabeth II was bij haar overlijden in 2022, na zeventig jaar op de kroon, naar schatting door ruim honderd actrices (en een enkele acteur) gespeeld. Alleen al in de zes seizoenen van de serie The Crown door de topactrices Claire Foy, Olivia Colman en Imelda Staunton. Dat gaat leden van het Nederlands koningshuis niet overkomen, alhoewel (koningin) Máxima met een aardige inhaalslag bezig is. Vaak worden de rollen van koninklijke, historische personages verdeeld in jonge en oude personages, zeker in series die hele tijdperken beslaan. Juliana is hoe dan ook een lastige rol, altijd in de schaduw van die flamboyante echtgenoot van haar, een man die schmierend door het leven ging; een godsgeschenk voor elke acteur.
De indrukwekkendste Juliana is de ‘oude Juliana’ gespeeld door Ellen Vogel, zowel in de serie Bernhard, schavuit van Oranje (2010) als in het vervolg Beatrix, Oranje onder vuur (2012). De dementerende prinses, die in 1980 troonsafstand deed, wordt met veel gevoel gespeeld als een vrouw die verdwaald is in de tijdlijnen van haar leven. De jonge Juliana (Lotje van Lunteren) steekt hier wat bleekjes bij af, maar dat komt ook door de stroom aan gebeurtenissen, flashbacks en beeldrijmen die scenarist Tomas Ross in beide series op de kijker loslaat.
Juliana heeft ook haar eigen series. In 2006 en 2009 zond de EO twee biografische miniseries uit, niet lang nadat Juliana in 2004 op 94-jarige leeftijd was overleden. Marieke de Kleine speelt de hoofdrol in zowel Juliana, prinses van Oranje (2006) als Juliana, koningin van Oranje (2009). Je zou deze serie als een soort tegenhanger van het oeuvre van Tomas Ross kunnen zien; de eerbiedige toon loopt zo ongeveer parallel aan die van het koningshuismagazine Blauw loed (ook EO) en Marieke de Kleine speelt met Polygoon-dictie, alsof je naar een koninklijke variant van Joop ter Heul zit te kijken.
Moeten acteurs die historische rollen spelen lijken op hun personages? De oudere Beatrix had dat typerende kapsel waarmee ze jarenlang op ons geld en onze postzegels stond. Bij de oudere Bernhard ben je er al snel met een bril, pijp en witte anjer.
Ideaal voor verkleedfeestjes, maar dat maakt het spelen van de rol er niet makkelijker op. Sterker nog, hoe makkelijker het is om op iemand te lijken, hoe moeilijker het is om die rol te spelen. Want wat weten we van het leven achter de schermen? Er zijn uren en uren beeldmateriaal van de koninklijke familie op het bordes van paleis Soestdijk, maar al dat minzame, dan wel verveelde gewuif en geknik naar de onderdanen tijdens de koninginnedagdefilés brengt een acteur niet bepaald dichter bij de figuur van de vorstin, en al helemaal niet bij haar gemaal.
Het is de Britse toneelschrijver en scenarist Peter Morgan die een succesvolle carrière, van The Queen tot The Crown, heeft gebouwd op de overgang tussen het publieke leven en de koninklijke coulissen, waar hij de vrije hand van de dramaschrijver had. De makers van de nieuwe dramaserie Máxima, gebaseerd op de biografie Moederland – De jonge jaren van Máxima Zorreguieta van Marcia Luyten, zijn zich bewust van dit spanningsveld; elke aflevering begint met een disclaimer van formaat: ‘Geïnspireerd op ware gebeurtenissen, vermengd met fictieve elementen én gedramatiseerd.’
Daan Schuurmans en Eric Schneider, respectievelijk de jonge en de oude Bernhard in Bernhard, schavuit van Oranje, vormen de succesvolste dubbelact in het Oranje-oeuvre. Schuurmans belichaamt in de door Tomas Ross geschreven rol ten volle de schavuit uit de titel: amoreel, opportunistisch én charmant. Misschien wel zijn beste rol.
Er kan geen twijfel over bestaan dat zijn Bernhard, gestimuleerd door zijn familie, een huwelijk met de schatrijke Juliana aanvankelijk vooral zag als een uitgekiende zet op de adellijke huwelijksmarkt in de jaren dertig. Net als Ellen Vogel in zowel de Bernhard- als de Beatrix-serie de oudere Juliana neerzet, speelt Eric Schneider in beide series de figuur van de oudere Bernhard, getekend door het leven. Maar als zijn prinselijk leven zich al in een gouden kooi afspeelde, dan lag de nadruk op ‘goud’ en had hij bovendien zelf de sleutel van die kooi op zak.
Terugkerend thema in alle Oranje-drama’s: de troonopvolging en de noodzaak voor het oudste kind (Juliana, Beatrix, Willem-Alexander en onvermijdelijk Amalia, in de toekomstige films en series) om de familielijn van de Oranjes voort te zetten. En elke keer weer die achterdocht waarmee de koude kant, de aanvankelijke vreemdeling, wordt bekeken. ‘We’re two of a kind’, zegt de Bernhard van Eric Schneider tegen Máxima (Loes Haverkort), de nieuwe liefde van zijn kleinzoon. ‘Hou je van Alexander?’, vraagt hij haar. ‘Ja, maar niet ten koste van alles’, zegt zij.
In de nieuwe serie Máxima wordt dit verbond der buitenstaanders niet zo sterk aangezet, maar daar is toch Claus (sterke rol van de Duitse acteur Sebastian Koch), die haar bij de eerste ontmoeting op het paleis twee dingen toefluistert: ‘Leer zo snel mogelijk Nederlands!’ En: ‘Blijf altijd jezelf’, als een herinnering aan het feit dat hij zichzelf in het huwelijk met Beatrix te lang heeft verloochend.
In de eerste aflevering van Beatrix, Oranje onder vuur slaat scenarioschrijver Tomas Ross een paar vliegen in één klap. Hij laat Willem-Alexander (Bastiaan Ragas) in opstand komen tegen zijn moeder (de oudere Beatrix wordt gespeeld door Willeke van Ammelrooy): ‘Ik heb in Sevilla een geweldige vrouw ontmoet. Waag het niet om haar af te wijzen!’ Kijk, zo ga je om met een bescheiden NPO-budget: je hoeft niet naar Spanje af te reizen, terwijl je tegelijk de dramatische verhoudingen op scherp zet.
Ross maakt van de dramatische Koninginnedag van 2009, de aanslag in Apeldoorn, de spil waar het leven van Beatrix om draait in een carrousel van flashbacks en andere ingrepen, die van de koninklijke geschiedenis een achtbaanrit maken. Ook in deze serie wordt ingezet op de parallellen tussen Beatrix en haar zoon, hun beider liefde voor de buitenstaanders en de storm waarin ze terechtkomen door de afkomst van de nieuwe schoonfamilie.
De oudere Beatrix (die prins Claus verloor in 2002 en in 2013 afstand deed van de troon) is een lastige rol om te spelen. Willeke van Ammelrooy lijkt inderdaad op de voormalige koningin, maar het is moeilijk om leven te blazen in een persoon die op dat moment volledig vergroeid leek met het ambt. Dezelfde kwestie speelde in de laatste twee seizoenen van The Crown, waar Imelda Staunton ook eigenlijk geen kant op kon met een vrouw die steeds meer op haar postzegel was gaan lijken.
Mara van Vlijmen (de jonge Beatrix) speelde de rol met veel meer vrijheid, zeker als ze door Ross als een wildebras wordt neergezet die vóór de ontmoeting met Claus kennelijk met studenten lag te vozen in de Baarnse bossen. Ross pakt uit met een scène waarin Bernhard (Thom Hoffman, die hier de afstand tussen Schuurmans en Schneider overbrugt) een jongeman met zijn jachtgeweer over de hekken jaagt (zie ook: ‘fictieve elementen’).
De beste moderne Beatrix blijft Carine Crutzen. Veertien jaar na dato is de speelfilm Majesteit (2010) van Peter de Baan redelijk overeind gebleven, meer door de ontroerende rol van Crutzen, dan door de wat uitgesproken staatsrechtelijke dilemma’s die scenarist Ger Beukenkamp en regisseur Peter de Baan in het drama wilden vervlechten.
We treffen Beatrix vlak na de dood van Claus, in diepe rouw. Claus in flashback wordt hier gespeeld door Jeroen Willems (hij won er een Gouden Kalf mee). De eenzaamheid van het ambt, de hete adem van de kroonprins (de Willem-Alexander van Gijs Naber is hier nogal een ambitieus en naar ventje – ‘Papa is dood, mama!’) en de stijfkoppigheid van minister-president Balkenende (Marcel Hensema) zitten haar dwars in wat een persoonlijke en staatsrechtelijke crisis wordt. Maar wat vooral blijft hangen, is de openingsscène waar ze het graf van haar geliefde man bezoekt en lijkt te worden overvallen door het volle gewicht van de geschiedenis.
Terugkerend element in de Beatrix-canon is de eerste ontmoeting met Máxima. De Beatrix in de serie Máxima wordt door Elsie de Brauw gespeeld, die haar een soort vriendelijke gereserveerdheid meegeeft (zeggen we op basis van de eerste twee afleveringen die we konden zien). En geen wonder. Terwijl Claus (Koch) verzucht dat hij Willem-Alexander (Martijn Lakemeier) nog nooit zo verliefd heeft gezien, denkt Beatrix, moeder én staatshoofd, een paar stappen vooruit: ‘Haar vader zou wel eens een probleem kunnen worden.’
In de categorie ‘lijken de acteurs op hun rollen?’ is de knapheidsfactor vaak een subthema. In zijn bespreking van de tv-film De Kroon (2004), losjes gebaseerd op de gebeurtenissen in de aanloop naar het huwelijk van Willem-Alexander (Roef Ragas) en Máxima (Hadewych Minis) schreef Hein Janssen in de Volkskrant: ‘Roef Ragas is een mooiere versie van de kroonprins.’
In de nieuwe serie Máxima lijken de makers het dubbelgangersmotief los te laten en meer te kiezen voor de emotionele waarheid. Twee jonge mensen van verschillende continenten en zeer verschillende gepriviligeerde achtergronden worden verliefd: vrijheid en koninklijke verplichtingen gaan botsen. En net als in The Crown moeten dan de details in hun leven die wel openbaar zijn kloppen. Wat Máxima droeg op die allereerste paparazzi-foto’s, bijvoorbeeld.
De meeste fictieve Willem-Alexanders worden vooral herkenbaar gemaakt via het haar, dat in kapperskringen voor ‘lastig’ doorgaat. Psychologisch worden de fictieve kroonprinsen vooral tegenover moeder Beatrix geplaatst, waardoor Willem-Alexander vaak een wat stuurse en ongeduldige indruk maakt, opgesloten in zijn gouden wachtkamer. Behalve door Gijs Naber (Majesteit) en Vincent Linthorst (Bernhard, schavuit van Oranje) werd WA gespeeld door de broers Ragas. Roef Ragas (overleden in 2007) in De kroon en zijn broer Bastiaan in Beatrix, Oranje onder vuur leken fysiek misschien nog het meest op de jongere Willem-Alexander. Wat in ieder geval werkt in de eerste twee afleveringen van de nieuwe serie Máxima is het feit dat je meteen gelooft in de verliefdheid van deze mensen, waarbij Willem-Alexander in de versie van Lakemeier een onhandige roekeloosheid laat zien die heel sympathiek overkomt.
En dan zijn we bij onze Argentijnse koningin aanbeland, voor het eerst gespeeld door een Argentijnse actrice (Delfina Chaves). Eerdere producties lieten Máxima door een keur aan Nederlandse topactrices spelen: Hadewych Minis (tweemaal, in De kroon en in Majesteit), Loes Haverkort (in Bernhard, schavuit van Oranje) en Katja Herbers (Beatrix, Oranje onder vuur). Blond haar, pittig temperament en een vaag Spaans accent, dat leken lang de standaardingrediënten. Naar het zich, na het zien van twee afleveringen van Máxima, laat aanzien is er met Delfina Chaves een nieuwe Máxima opgestaan. Leve de koningin!
Producent Rachel van Bommel van Millstreet Films vertelde in Broadcast Magazine dat de serie Máxima in vijf landen, verspreid over drie continenten, is gedraaid: Argentinië, Spanje, VS (New York), Nederland en België. Een groot deel van de scènes die in Argentinië spelen (de flashbacks) werden uiteindelijk in Spanje gedraaid, waar veel Argentijnse acteurs wonen.
Op zoek naar meer bingemateriaal? Op volkskrant.nl/series vindt u onze recensies van de beste én de slechtste series op alle streamingsdiensten. U kunt zoeken op aantal sterren, aanbieder en genre.
Nieuw: volg alles over series van de Volkskrant via WhatsApp
Lees ook: Dit zijn de beste series van 2023
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant