Het demissionaire kabinet gebruikt zijn laatste lentebegroting voor het wegwerken van achterstallig onderhoud. In de Voorjaarsnota 2024 trekt de ministersploeg onder andere miljarden euro’s extra uit voor asielzoekers en de gedupeerden van de toeslagenaffaire en de Groninger aardbevingen.
Demissionair minister van Financiën Steven van Weyenberg herhaalt het een paar keer op de eerste pagina’s van zijn vervroegd verschenen Voorjaarsnota. ‘Het kabinet is demissionair en daarbij past terughoudendheid bij nieuw beleid.’ Het kabinet regeert in blessuretijd en past de rijksbegroting dit keer eigenlijk alleen aan om onverwachte financiële tegenvallers op te vangen. De vier formerende partijen zijn er anders als de kippen bij om kabinet-Rutte IV te betichten ‘over het graf heen te regeren’, zoals onlangs al gebeurde bij de verlenging van de concessie voor de publieke omroep.
Alleen voor Oekraïne maakt het kabinet een uitzondering op het ‘wij betrachten terughoudendheid’-principe. In de Voorjaarsnota reserveert het nog eens 4,4 miljard euro extra voor het in nood verkerende land, waarvan 4 miljard euro opgaat aan militaire steun. Dit bedrag komt bovenop de 2 miljard euro die het kabinet afgelopen november ter beschikking stelde. Sinds het begin van de oorlog heeft Nederland bijna 10 miljard euro uitgetrokken voor Oekraïne.
Over de auteur
Yvonne Hofs is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën, economische zaken en landbouw, natuur en visserij.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
Toen minister-president Mark Rutte vrijdag aankondigde dat er opnieuw vele miljarden naar Oekraïne zouden gaan, veroorzaakte dat onmiddellijk problemen aan de formatietafel. De PVV en de BBB reageerden geïrriteerd op deze onverwachte miljardenuitgave, terwijl hun gesprekspartners, de VVD en NSC, het kabinetsbesluit juist van harte steunen. De twee informateurs zeiden zich overvallen te voelen, en voegden daaraan toe dat het nu moeilijker wordt een financieel akkoord te bereiken tussen de formatiepartners. Op verzoek van Van Zwol en Dijkgraaf publiceert Van Weyenberg de Voorjaarsnota bijna twee weken eerder dan gepland, opdat de formatietafel over de actueelste begrotingscijfers beschikt.
Tegen de andere begrotingsingrepen kunnen ze minder goed bezwaar maken, want die pleegt het kabinet grotendeels met de rug tegen de muur. Zo krijgen de gemeenten en provincies er vanaf 2026 jaarlijks 715 miljoen euro bij, omdat het kabinet eindelijk – de gemeenten klagen hier al vele jaren over – erkent dat vorige kabinetten te veel bezuinigd hebben op de rijksuitkering aan lagere overheden. Het Rijk zadelt gemeenten en provincies op met steeds meer uitvoeringstaken, zonder daar extra budget bij te leveren. Het kabinet zet dit nu min of meer recht.
Een andere extra uitgave waar het demissionaire kabinet niet omheen kan, zijn gestegen asielopvangkosten. Die vallen tot en met 2026 ongeveer 2 miljard euro hoger uit dan het kabinet afgelopen september verwachtte. Omdat er de laatste zes maanden meer asielzoekers naar Nederland komen dan geraamd, moet het COA ruim een miljard euro meer uitgeven aan het inrichten en openhouden van noodopvanglocaties.
Het vergoeden van de schade aan gedupeerden van de toeslagenaffaire blijkt ook weer duurder dan eerder verondersteld. De kostenraming van de hersteloperatie heeft het kabinet al meermaals naar boven moeten bijstellen. De nieuwe tegenvaller van 900 miljoen euro wordt veroorzaakt doordat het aantal aanmeldingen van gedupeerden blijft stijgen, en meer toeslagenouders bezwaar en beroep aantekenen tegen het besluit over hun schadevergoeding. Het budget voor de ‘hersteloperatie toeslagen’ stijgt hiermee tot boven de 8 miljard euro.
De versterkingsoperatie in Groningen kost tot en met 2029 bijna een miljard euro meer dan geraamd. Dit komt door gestegen bouwkosten, maar ook doordat het kabinet er afgelopen oktober voor koos meldingen van aardbevingsschade voortaan ruimhartiger te beoordelen. Omdat de gaswinning in Groningen sneller wordt teruggeschroefd dan eerder gepland, en de gasprijzen wat gedaald zijn, beurt het kabinet ook minder geld voor het laatste restje aardgas dat de NAM naar boven haalt. De tegenvaller in de gasbaten bedraagt 2 miljard euro.
Al deze miljardentegenvallers en de nieuwe miljarden voor Oekraïne betaalt het kabinet grotendeels met miljardenmeevallers op andere terreinen. Het kabinet hoeft nauwelijks de belastingen te verhogen of te bezuinigen om de begroting op te lappen. Onder andere het dalende geboortecijfer pakt gunstig uit voor de schatkist. Het CBS heeft recentelijk zijn prognose van het aantal geboorten verlaagd. Dat bespaart het Rijk de komende jaren miljarden euro’s aan kindgerelateerde toeslagen en onderwijs.
Het ministerie van Volksgezondheid geeft dit jaar (eenmalig) honderden miljoenen euro’s minder uit aan onder andere apotheekzorg en verpleegtehuizen. Omdat de Nederlandse economie beter draait dan verwacht, incasseert Van Weyenberg 1,9 miljard euro meer belasting dan waar hij op gerekend had.
Een deel van de financiële meevallers heeft een minder gunstige oorzaak: een aantal ministeries (Defensie, Infrastructuur & Waterstaat) heeft geplande uitgaven vorig jaar opnieuw moeten uitstellen door personeelsgebrek, langer dan verwachte leveringstijden en andere praktische problemen. Het stikstoffonds van 24,3 miljard euro is bijvoorbeeld nog amper aangesproken doordat cruciale beleidsbesluiten op de lange baan zijn geschoven. Van Weyenberg waarschuwt de Tweede Kamer dat geld dat op de plank blijft liggen in wezen geen meevaller is, omdat het om uitgestelde uitgaven gaat. Het kabinet moet die rekening over een paar jaar alsnog betalen.
Desondanks zet het demissionaire kabinet de opgepotte, maar niet uitgegeven reserves dit jaar wel in om onverwachte begrotingsgaten te te dichten. Daarmee schuift het kabinet financiële lasten door naar de toekomst, erkent Van Weyenberg.
De minister van Financiën moest ook een oplossing zoeken voor de financiële tegenvaller waar de Eerste Kamer hem mee opgescheept heeft. De senaat blokkeerde de voorgestelde verhoging van de energiebelasting voor de metaal-, glas- en chemische industrie, en draaide de voorgenomen afschaffing van de salderingsregeling voor zonnepanelenbezitters terug. Dit creëerde een structureel begrotingsgat van ruim 900 miljoen euro. Het kabinet regelt de benodigde dekking met een verlaging van de mkb-winstvrijstelling, een kleine verhoging van de inkomstenbelasting voor mensen die meer dan 76 duizend euro bruto verdienen en een verhoging van de energiebelasting voor grootverbruikers per 2025. Het kabinet tekent deze maatregelen in met potlood; een volgend kabinet kan in het najaar nog besluiten de ingrepen van de senaat anders te financieren.
Mariëtte Hamer blijft langer aan
Mariëtte Hamer kan anderhalf jaar langer aanblijven als Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, tot eind 2026. Het demissionaire kabinet stelt dit voor in de Voorjaarsnota, de tussentijdse bijstelling van de rijksbegroting. De Tweede Kamer moet hier nog wel mee instemmen.
De regeringscommissaris is twee jaar geleden begonnen met haar klus en had tot halverwege 2025 om die af te maken. Ze heeft in de tussentijd als adviseur meegewerkt aan het nationaal actieplan seksueel geweld en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ook heeft Hamer advies uitgebracht over hoe werkgevers een cultuurverandering in gang kunnen zetten om seksueel wangedrag tegen te gaan. Samen met studentenorganisaties heeft ze ook zo’n plan gemaakt voor het hoger onderwijs.
Het nationaal actieprogramma over seksueel grensoverschrijdend gedrag wordt ook verlengd tot eind 2026. Bij elkaar opgeteld geeft het kabinet 5 miljoen euro extra uit om hier aandacht aan te besteden en om met oplossingen te komen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant