Medische desinformatie verspreid op sociale media bereikt in toenemende mate de spreekkamer. Om een tegenwicht te bieden, hebben acht artsen zich verenigd op TikTok. Saaie video’s? ‘Dat is precies de bedoeling’.
Nee, ze willen géén elektrode om tijdens de weeën de conditie van de baby te monitoren, want van zo’n draadje op het hoofd wordt hun kindje kaal. En nee, geen extra oxytocine als de bevalling niet vordert, want dat schaadt de moeder-kindbinding. Een vrouw heeft trouwens helemaal geen hulp nodig tijdens de bevalling, want een olifant doet het ook alleen en dat dier is zoveel groter.
Het is een greep uit de desinformatie die de ronde doet op de sociale media en die steeds vaker doordringt in de spreekkamer van de Bossche gynaecoloog Mieke Kerkhof. ‘Ik hou van goed geïnformeerde patiënten en ik ben een voorstander van samen beslissen, maar mijn tijd gaat te vaak op aan het bespreken en weerleggen van dit soort theorieën’, zegt ze.
Zonder zo’n elektrode (een CTG-draadje) kan een kind een zuurstoftekort oplopen. Zonder oxytocine kan de bevalling soms zo stagneren dat een keizersnede nodig is. En een olifant heeft een heel ander bekken dan een vrouw. Onbegrijpelijk, zegt ze, dat zwangere vrouwen eerder iets aannemen van zelfbenoemde experts dan van een arts die meer dan tien jaar studie achter de rug heeft.
Over de auteur
Ellen de Visser is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over medische ontwikkelingen. Ze is auteur van het boek Die ene patiënt.
Het is een plaag die de meeste artsen zullen herkennen: voor veel van hun patiënten zijn de sociale media de belangrijkste bron van informatie geworden. Daar worden ze bijgepraat over het nieuws, over faits divers maar ook over medische onderwerpen. De opkomst van TikTok doet die informatievoorziening geen goed. Waar op X of op Instagram gebruikers eerst volgers nodig hebben om berichten of filmpjes onder de aandacht te brengen, is dat op Tiktok niet meer nodig.
‘Eén goed gemikte video en je hebt in korte tijd een miljoen mensen bereikt’, zegt TikTok-expert Joey Scheufler van Prappers Media Group, dat TikTok-video’s maakt voor bedrijven. Het beruchte algoritme trekt gebruikers daarna in een fuik door ze steeds vergelijkbare video’s te laten zien. ‘Hoe controversiëler, hoe beter, dan heb je meer views en likes en reacties.’
Tel daarbij op dat het vertrouwen in de medische wereld sinds de coronapandemie is gedaald en het verklaart waarom video’s met de boodschap ‘Dingen Die De Dokter Jou Niet Vertelt’ het zo goed doen, zegt de Brabantse huisarts Stefan van Rooijen. ‘Ik heb wekelijks patiënten in de spreekkamer die al een tijdje moe zijn en die van influencers op sociale media te horen hebben gekregen dat ze bloedonderzoek moeten eisen, omdat er sprake is van een vitaminetekort.’
Gynaecoloog Mieke Kerkhof heeft vergelijkbare ervaringen: ‘Kijk uit voor dokters, krijgen mijn patiënten te horen: ze knippen altijd in tijdens de bevalling, en ze doen zonder toestemming inwendig onderzoek.’
De gevolgen van die desinformatie zijn al merkbaar. De toename van het aantal abortussen wordt deels toegeschreven aan onzinverhalen die de ronde doen over de pil en aan de promotie van alternatieve, veel minder betrouwbare voorbehoedsmiddelen. De verontrustende daling van de vaccinatiegraad wordt in verband gebracht met het ongefundeerde idee dat kinderziektes noodzakelijk zijn om een natuurlijke immuniteit op te bouwen.
‘We hebben het als beroepsgroep een beetje laten liggen’, zegt huisarts Van Rooijen na afloop van zijn spreekuur. ‘Als we de patiënten willen bereiken die op de sociale media hun informatie halen, dan moeten wij daar ook actief zijn.’
De rol van artsen moet veranderen, zegt ook Annemie Galimont, dermatoloog in het Bravis-ziekenhuis. ‘Wij moeten ons veel meer verdiepen in de leefwereld van de patiënten, weten wat er speelt op de sociale media.’
De afgelopen jaren deden individuele artsen hun best om op X, Instagram en LinkedIn medische nonsens te debunken, sinds vorige maand is er een gemeenschappelijk initiatief. Acht artsen hebben zich verenigd en posten op het TikTok-account @doktersvandaag dagelijks een kort filmpje over een medisch onderwerp: Hoe herken je een blaasontsteking? Wat helpt tegen eczeem? Hoe krijg je galstenen? Sommige video’s zijn al honderdduizenden keren bekeken.
Te midden van al die miljoenen grappige en muzikale filmpjes zijn de video’s van de artsen ronduit saai: ze zitten in een witte jas en steken een verhaal af. ‘Dat is dus precies de bedoeling’, zegt Joey Scheufler van TikTok-producent Prappers Media, die het initiatief nam om de vloggende dokters bijeen te brengen en de video’s financiert. ‘Je moet artsen juist niet gek laten doen. Nu de onlinewereld de echte wereld vervangt, willen kijkers een arts die is wat hij is.’
‘Wij geven een tegengeluid’, zegt dermatoloog Annemie Galimont, een van de tiktokkende artsen. ‘Het aanbod op TikTok was eenzijdig, nu komen gebruikers die naar filmpjes kijken van influencers ook onze video’s tegen.’ De artsen beantwoorden vooralsnog vragen die ze zelf in de spreekkamer vaak horen, daarna zullen ze zich gaan richten op vragen van kijkers.
Scheufler: ‘Ik werk ook voor platenmaatschappijen en de regel is daar: je moet een plaat eerst vijf keer horen voordat je die op Spotify opzoekt. Het gaat erom dat de betrouwbare informatie ook aanwezig is.’
Er zijn (nog) geen data die laten zien dat daarmee de vaccinatiegraad omhooggaat, of het aantal abortussen afneemt. Toch is de aanpak van de vloggende dokters de juiste, zegt universitair docent Michael Hameleers, aan de Amsterdamse UvA gespecialiseerd in desinformatie. Blijven focussen op de waarheid, is zijn advies, en niet in debat treden met influencers die alternatieve feiten pushen. Onderzoek laat zien, zegt hij, dat het effectiever is om te proberen het vertrouwen in betrouwbare nieuwsbronnen te vergroten dan om steeds maar desinformatie te bestrijden.
Hameleers prijst het initiatief van de artsen: ‘Ze presenteren de waarheid op een duidelijke en toegankelijke manier op dezelfde mediakanalen waar jongeren in contact komen met desinformatie.’ Pas wel op, waarschuwt hij, om desinformatie als een enorme bedreiging te presenteren: internationaal onderzoek wijst uit dat van alle online-informatie slechts een paar procent als desinformatie kan worden betiteld. ‘Met superlatieven als ‘tsunami’s van desinformatie’ en ‘onhoudbare stromingen’ bestaat het risico dat we mensen onnodig en disproportioneel bang maken. Het grote gevaar hiervan is dat ook echte informatie als desinformatie gezien gaat worden.’
De patiënt valt niet eens zoveel kwalijk te nemen, denkt dermatoloog Galimont. ‘We weten allemaal hoe het algoritme werkt: als je vandaag een rode pen koopt, dan word je op de sociale media platgeslagen met aanbiedingen van andere rode pennen. Wat je 50 duizend keer voorbij ziet komen, wordt uiteindelijk geloofwaardig.’
Huisarts Van Rooijen: ‘Ik heb hooguit tien minuten de tijd voor mijn patiënten, terwijl zij tien keer per dag een influencer in hun tijdlijn voorbij zien komen. Zo ontstaat het gevoel dat ze met die onbekende experts een persoonlijke band hebben.’ En dan krijgen ze ook nog eens een pasklare oplossing voor hun klachten, terwijl de dokter een ingewikkeld verhaal afsteekt.
Van Rooijen begon vorig jaar een TikTok-account onder de naam Huisarts Stefan en heeft zich nu ook aangesloten bij Dokters Vandaag. Patiënten zouden moeten doorzien wat voor slimme marketing influencers gebruiken, zegt hij. Hoe meer kijkers, hoe meer likes en reacties, hoe sneller adverteerders aanhaken. En dan zijn er, tot zijn ergernis, ook veel influencers met een winkelmandje op hun account. ‘Miljoenen Nederlanders hebben een chronische ziekte, hun levenskwaliteit is minder goed en dan zijn daar opeens experts die beweren dat supplementen helpen. En laten ze die nou ook nog in de aanbieding hebben!
‘Dat moet ik als arts eens proberen. Ik leg de eed af om het goede te doen, maar influencers hebben vrij spel. Zij hoeven zich aan geen enkele wet te houden en mogen de grootste onzin verkopen.’
Staatssecretaris Maarten van Ooijen van Volksgezondheid is enthousiast over het initiatief van Dokters Vandaag en heeft vorige week in een gesprek met initiatiefnemer Scheufler steun toegezegd. De staatssecretaris wil graag dat op korte termijn meer artsen op sociale media medische vragen gaan beantwoorden, schreef hij vorige week in een brief aan de Tweede Kamer. Hij bekijkt nog hoe hij daarbij kan helpen.
De overheid heeft weliswaar de wettelijke plicht om gezondheidsbevordering en bescherming te bieden maar ambtenaren mogen zelf niet op TikTok. De vrees bestaat dat privacygevoelige informatie in handen komt van de Chinese eigenaar van het netwerk.
Ondertussen proberen artsen ook offline hun patiënten bij te sturen. Dermatoloog Galimont ziet op haar spreekuur soms wel vier patiënten per dag ongefundeerde theorieën van influencers opdissen. De meest recente hype in haar vakgebied gaat over zonnebrandcrème die kankerverwekkend zou zijn. ‘Ik geef patiënten altijd een subtiele bevestiging, ze hebben zich toch maar mooi verdiept in het onderwerp. Maar ik heb meer dan tien jaar gestudeerd dus ik heb een voorsprong op de patiënt, ik weet hoe ik medisch onderzoek moet beoordelen.’
Niet de autoritaire specialist uithangen, maar met een vleugje humor, veel empathie, begrip en respect het gesprek aangaan. Dat is de aanpak van gynaecoloog Kerkhof. ‘Ik ga vrouwen niet koste wat het kost overtuigen, ik probeer te achterhalen wat er aan de hand is. Vaak zit er angst voor de bevalling achter, daar moet ik dan mee aan de slag. Soms lukt het me om vrouwen van gedachten te laten veranderen. Lukt dat niet, dan mogen we ze natuurlijk niet in de steek laten.’
Op TikTok zit ze niet, ze heeft vorige maand een boek uitgebracht waarin ze antwoord geeft op de meest gestelde vragen aan de gynaecoloog. Zoals: Kun je zelf een bevalling opwekken? Krijgt een baby deuken van een zuignap? En: Is een concert van Frans Bauer schadelijk voor de foetus?
Het is haar manier om het vertrouwen in de dokter een beetje te herstellen. ‘Ik erger me, maar ik vind het ook wel mooi om te kijken wat ik ertegen kan doen’, zegt ze. ‘Ik zit nu 35 jaar in het vak. Dit is een modern verschijnsel dat ik met mijn senioriteit onderuit probeer te halen.’
Geselecteerd door de redactie
De hulpverleners die naast patiënten gaan staan, die nergens meer terecht kunnen
Is zitten echt ‘het nieuwe roken’? Hoe te weinig bewegen de gezondheid schaadt
Europa keert naar binnen: ‘Elke cultuur gaat zichzelf verdedigen als zij zich bedreigd voelt’
Source: Volkskrant