In zijn dichterlijke en wijze roman Waarachtige beschrijvingen uit de permafrost vertelt Donald Niedekker kort over het Amsterdamse houtzagersgilde dat op het breekpunt van de 17de eeuw om een verbod vraagt op houtzaagmolens, een ongekende technische innovatie. De houtzagers vinden dat hout alleen met de hand gezaagd kan worden, heel precies, met ervaring en gevoel, de vezels volgend, en krijgen hun verbod. De zaagmolens wijken uit naar Zaandam en de rest is geschiedenis: de eerste industriële revolutie begint, het houtzagersgilde wordt opgedoekt.
Het schrijven van een roman of een stukje in de krant heeft overeenkomsten met handmatig zagen en schaven; je kunt argumenteren dat geen machine de eigenzinnigheid van Niedekker beheerst. ChatGPT zegt: ‘Sorry, ik heb geen informatie over een persoon genaamd Donald Niedekker.’ Zie je wel. Schrijven is heel precies de vezels volgen met ervaring en gevoel, een cocktail die geen app begrijpt.
Je kunt ook argumenteren dat vechten tegen machines ijdel is, en dat schrijvers de houtzagers zijn van deze tijd, op het breekpunt van de vierde industriële revolutie. Nog even en ze worden opgedoekt.
Deze week liet ik ChatGPT een column over bloesem schrijven en het resultaat was romantiek op steroïden, alinea’s van dik hout, gevoelloos en met een clichématige wending. Gelukkig hadden lezers het bedrog snel door. ‘Geen ziel, geen pointe’, mailden ze. ‘Mag ik een teiltje?’ ‘Wil je dat nooit meer doen.’
Over de auteur
Toine Heijmans is rondreizend columnist van de Volkskrant. Daarnaast is hij romanschrijver.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Wat me zelf verbaasde aan de tekst was de inhoud, niet de vorm: de computer had een mening. Hij had kunnen schrijven over de biologie van bloesem, de kunst die eruit voortvloeit, of over de tien mooiste bloesemtochten, maar ChatGPT koos voor ‘klimaatverandering, politieke onrust en sociale ongelijkheid’. Bloesem, ‘bedreigd door menselijke hebzucht en onverschilligheid’.
Ook dat is een platitude, maar wel een waarover lijkt nagedacht. Met wat herschrijven had ik die redeneertrant in de vorm van een bedrieglijk echte column kunnen gieten, niemand die het merkt. Wie weet is ook deze column geschreven door een app, en daarna bijgeschaafd om dat te verdoezelen.
‘Beneden alle peil’, mailde lezer Tjeu Janssen, ‘tenzij je het geschreven hebt in de stijl van GPT, die iets in de stijl van jou moet schrijven, dan is het wel weer jouw stijl.’
Wat echt is kan nep zijn, en andersom. Dat is de gevaarlijke verwarring die het gebruik van kunstmatige intelligentie veroorzaakt. Het Volkskrant-protocol is duidelijk: journalistiek is mensenwerk, er mag ‘geen enkel misverstand zijn’. Maar wat als ChatGPT alleen gebruikt is om te helpen bij het maken van de kop boven dit stukje? Wat als de computer de basis legt voor wetsteksten of Kamervragen (prompt: ‘Schrijf een set Kamervragen over de ophef van de dag’).
Machinaal gezaagd hout, verkocht als handwerk – het zal vast niet gebeuren. Toch?
De nieuwswebsite Resport.nl laat al haar berichten maken door het ANP en het GPT4-algoritme, onder ‘dagelijkse checks uitgevoerd door ervaren redacteuren’. Het is een experiment van de grote uitgever Mediahuis (NRC, Telegraaf, regionale dagbladen, Privé, Dumpert, etc.). Mijn verzoek om een kijkje in de keuken werd ‘voor nu’ afgewezen. Ook uitgever DPG Media (AD, Volkskrant, Nu.nl, regionale dagbladen, Donald Duck, etc.) zet groot in op de technologie; wie niet meedoet met de revolutie voert een achterhoedegevecht.
Onze AI-verslaggever Laurens Verhagen (de echte, neem ik aan) schreef een benauwend stuk over De Geïllustreerde Kunstmatige Intelligentie, een webkrant zonder redactie. De maker is enthousiast, het resultaat is een herkauwmachine, het tegendeel van journalistiek. Of lees de (allicht handgemaakte) reportage van Marieke de Ruiter over een bedrijf dat z’n socials door de computer laat doen: goedkoopte als norm, in een tijd overspoeld door zielloze marketingtaal. De ceo plaatst op zijn LinkedIn kunstmatige berichten zonder erbij te zetten dat ze kunstmatig zijn.
De computer is geen houtzaagmolen. Taal is leven. Ethiek komt altijd achteraf. ‘Wat je met een enkele zin allemaal kunt doen!’, zei Niedekker, ‘ik denk dat we alleen al daarvan nog niet 0,1 procent van alle mogelijkheden hebben benut.’
Dat de computer zijn werk niet eens benadert, is geen geruststelling, maar het tegendeel.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant