Het was niet niks, wat BBB-Kamerlid Henk Vermeer over zich heen kreeg. ‘Gevaarlijk populisme’, oordeelde Kati Piri van GroenLinks-PvdA. Ze vergeleek Vermeer met Orbán. Ook Laurens Dassen van Volt haalde de Hongaarse autocraat van stal: ‘De democratie wordt van bovenaf afgebroken en dat begint wanneer partijen rechters wegzetten als volksvijand wanneer uitspraken ze niet bevallen. Dit kennen we van dictators als Orbán.’
Wat had Vermeer op zijn geweten? De BBB’er had gereageerd op de baanbrekende uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens die Zwitserland – en daarmee alle Europese landen – verplicht tot beleid waarmee het in 2050 klimaatneutraal is. De zaak was aangespannen door een groep oudere vrouwen, omdat zij gevaar lopen door toenemende hittegolven.
Die uitspraak ‘toont aan dat rechters zich bemoeien met politiek beleid’, aldus Vermeer. ‘De nationale democratische instituties worden bedreigd door ongekozen (Europese) rechters. We moeten internationale verdragen opzeggen of zo aan laten passen dat afwegingen in het kader van algemeen nationaal belang weer bij onze eigen volksvertegenwoordigers liggen.’
Nu is enig wantrouwen jegens de boodschapper gerechtvaardigd. BBB is tegen wettelijke normen voor klimaatbeleid. En heeft de rechtsstaat niet het állerhoogst in het vaandel. Maar ook met twijfelachtige bedoelingen kan iemand een punt hebben. Daar slechts op reageren door ‘Orbán!’ te roepen, is nog een niveautje lager.
Het Hof is in de Zwitserse zaak niet unaniem. De uitspraak gaat vergezeld van een afwijkende, overtuigende mening van de Britse rechter Tim Eicke. En in de juridische wereld zien ook neutrale waarnemers dat het Hof bokkensprongen maakt.
Het begint ermee dat het Hof vaststelt dat de ‘klimaatouderen’ in Zwitserland geen eerlijk proces hebben gehad. Nu is het Europees Hof bedoeld om minimale eisen aan mensenrechten te bewaken. Binnen die uiterste grenzen horen landen veel ruimte te krijgen. Passend bij deze rol als achtervang, had het voor de hand gelegen om te zeggen: zorg eerst voor een goede rechtsgang, beste Zwitsers, zien we daarna verder.
In plaats daarvan behandelt het Hof de zaak inhoudelijk. Het moet keihard werken om de dames überhaupt ontvankelijk te kunnen verklaren. Als individuen, zegt het, mogen de vrouwen géén partij zijn. Begrijpelijk, want hoe krijg je sluitend dat de Zwitserse regering met een maatregel een bepaalde hittegolf voorkomt die een bepaalde oudere dame anders het loodje doet leggen? Niet te vergelijken met aanwijsbare gezondheidsschade door grondwatervervuiling, om iets te noemen.
Nee, het aantal mensen dat wordt geraakt door klimaatverandering is ‘onbepaald’, schrijft het Hof. Oftewel: het draait hier om algemeen belang. Dat is het domein van de politiek en daar is het Hof niet voor, weet het zelf ook. Bovendien, die rechters zien elke Europese burger al aankloppen, en dat gaat niet. Maar het wil per se verder met de zaak en zoekt een manier. Dus het beslist dat de organisatie waarin de vrouwen zich hebben verenigd wél partij mag zijn. Terwijl het Hof normaal juist toegankelijk is voor individuen en niet voor belangenclubs. Wees niet verbaasd als lobbyorganisaties de juridische messen slijpen.
En het Hof moet nóg een hobbel over. Het spreekt namelijk eigenlijk alleen recht over schendingen die al hebben plaatsgevonden en niet over schendingen in de toekomst. Behalve heel soms, bij zeer concrete dreiging. In deze zaak laat het Hof zich ineens uit over de komende drie decennia, waarmee het een pad inslaat met ongewisse bestemming.
Pas na al deze controversiële stappen komt het toe aan de beslissing dat Zwitserland méér moet doen, omdat het artikel 8 schendt, ooit bedoeld om de persoonlijke levenssfeer tegen de staat te beschermen.
Marjan Minnesma van Urgenda, dat eerder een soortgelijke zaak won bij de Nederlandse Hoge Raad, doet er luchtig over: de politiek behoudt alle vrijheid, rechters zouden die politiek slechts houden aan zelfgemaakte internationale afspraken. Maar dat ligt genuanceerder. De Zwitsers hebben zich in referenda gekeerd tegen een ambitieuze wet en vóór een wet die weliswaar streeft naar CO2-neutraliteit, maar waarvan je kunt zeggen dat de maatregelen te vrijblijvend zijn. Zo’n taxatie – de maatregelen zijn te mager – is pure politiek. Daar moet je anderen van overtuigen en hopelijk win je genoeg stemmen. In plaats daarvan zeggen rechters nu, in directe confrontatie met burgers: we dwingen jullie tot strengere maatregelen dan jullie hebben gekozen. Dat is hoog spel.
Het is frustrerend dat de klimaataanpak tekortschiet. Maar in een democratie hebben mensen het recht om te kiezen voor rampzalig beleid. En het is zorgwekkend dat er antidemocratische opvattingen opkomen onder Nederlanders die zich zorgen maken over klimaatverandering, zoals uit onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut bleek: een kwart vindt al dat de regering het parlement mag negeren.
Het is misschien ook een gemis dat een goed klimaat geen mensenrecht is en dat geen instantie recht kan spreken over een wereldomspannende crisis. Maar rechters kunnen dat gezag niet als een soort internationale regering naar zich toe trekken omdat de situatie zo nijpend is. Dan zeggen mensen als Vermeer: we moesten maar eens aan dat mensenrechtenverdrag morrelen. Mij zou dat een gruwel zijn, want het is een groot goed dat haast heel Europa partij is. En waar eindigt dat gemorrel? Maar een Europees Hof dat voor de troepen uit loopt, roept dit over ons af.
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant en host van de podcast Stuurloos. Hij heeft een bijzondere belangstelling voor openbaar bestuur. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant