Wekelijks duikt Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman in een internationaal fenomeen. Deze week: in J.K. Rowlings boeken loopt Harry Potter gevaar tussen vijanden, in J.K. Rowlings tweets lopen vrouwen gevaar tussen transvrouwen.
Van de zeven Harry Potter-boeken van J.K. (Joanne) Rowling gingen meer dan 600 miljoen exemplaren over de toonbank in 84 taalgebieden. Het aantal Harry Potter-lezers moet ruim boven de miljard liggen. Wie bij de forse groep hoort die weleens iets van Harry Potter heeft (voor)gelezen, weet dat die boeken draaien om de strijd tussen goed en kwaad, waarin beide kampen forse hoeveelheden tovenarij inzetten.
Het ene kamp lijkt aan de winnende hand, maar dan blijkt het andere kamp nog slimmer te kunnen toveren. Dreigt het kwade te zegevieren, dan is dat vaak omdat iemand uit het kwade kamp zich heeft omgetoverd tot iemand uit het goede kamp. Harry Potter waant zich veilig, tót blijkt dat de vijand in omgetoverde vorm naast hem staat.
Fascinerend is dat in Rowlings waarschuwingen tegen transpersonen vrouwen iets soortgelijks overkomt. Ze wanen zich veilig onder seksegenoten in vrouwentoiletten, vrouwenkleedkamers, vrouwensauna’s, tót blijkt dat er een man in hun midden is, een man in de gedaante van een vrouw – alsof die man is omgetoverd. Weinig wat Rowling (1965) vaker herhaalt dan dat zij transvrouwen altijd als mannen zal blijven beschouwen.
In de rubriek Op het tweede gezicht schrijft Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman wekelijks op scherpe en satirische wijze over een buitenlands nieuwsonderwerp. Lees hier het protocol van de Volkskrant.
Zo vaak kwam ze de laatste jaren in het nieuws als antitransactivist dat het haar status als auteur haast ging overschaduwen. Deze maand had Rowling weer alle aandacht toen ze – ten onterechte – op X beweerde dat een nieuwe Schotse wet haar het recht ontneemt transvrouwen mannen te noemen. De lijst van beroemdheden die zich inmiddels hebben gedistantieerd van haar uitlatingen is lang. Sterren uit de Harry Potter-films als Daniel Radcliffe en Emma Watson gingen in een reactie campagne voeren voor transrechten.
Je mag de bijdragen van een auteur aan een maatschappelijk debat niet over één kam scheren met haar fictiewerk. Maar als er parallellen zijn, moet je er ook niet van wegkijken. De Harry Potter-boeken moeten het niet hebben van nuances en grijstinten. Het is goed tegen kwaad, zwart versus wit. Zwart kan zichzelf voordoen als wit, vermommen als wit, betoveren als wit, maar grijs wordt het nooit, gelaagd of ambivalent evenmin.
Het ‘platte’ goed-kwaadelement was, in combinatie met de ‘overdosis tovenarij’, voor twaalf uitgeverijen reden het eerste Harry Potter-deel af te wijzen. Die uitgeverijen vervloeken zichzelf dertig jaar later nog steeds, maar dat maakt hun bezwaren niet per se onjuist.
Rowlings eerste kritische lezers misten bij haar ook het element geleidelijkheid. Haar hoofdpersonen worden ouder en leren beter toveren, maar een echte ontwikkeling maken ze niet door. Dat element van geleidelijkheid ontbreekt, kun je betogen, ook in Rowlings ideeën over geslachtsveranderingen. Bij haar lijkt het of die zich van het ene op het andere moment voltrekken, als waren ze niet de uitkomst van langdurige processen, maar plotselinge metamorfosen, bijna tovenarij.
In 2020 publiceerde Rowling een lang autobiografisch essay op haar website waarin ze uitlegt waarom geslachtsveranderingen haar bezighouden. Haar vader had een jongen gewild. Als meisje en jongvolwassene ervoer ze zo veel vrouwenhaat en seksuele intimidatie dat ze minderwaardigheidsgevoelens en dwangneuroses ontwikkelde. ‘Als ik dertig jaar later was geboren, had ik misschien ook geprobeerd van geslacht te veranderen. De aantrekkingskracht van het ontsnappen aan het vrouw-zijn zou enorm zijn geweest.’
Maar waar ze betreurt dat vrouwen verder willen als mannen, is wat ze echt vreest dat steeds meer mannen verder zullen gaan als vrouwen. Experts verklaren elke keer dat de aantallen klein zijn, dat er tot nog toe geen aanwijzingen zijn dat transvrouwen onveilig mannelijk gedrag vertonen in vrouwenruimtes, dat het Rowlings verbeelding is. Miljoenen Harry Potter-fans betreurden dat de echte wereld niet is als in die verbeelding. Maar dat heeft ook voordelen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant