Na de eerste week van het megaproces tegen de leden van Laatste Wil blijft de grote vraag of er sprake was van een criminele organisatie. ‘We moeten een olievlek worden – dan is het niet meer te stoppen,’ zou de oud-voorzitter hebben gezegd.
Het verhoor in de rechtbank van oud-voorzitter Jos van Wijk van de Coöperatie Laatste Wil loopt al bijna ten einde, als de officier van justitie schetst hoe hij over hem denkt.
‘Ik heb het idee dat u twee gezichten had’, zegt de officier van justitie.
Over de auteur
Maud Effting is onderzoeksjournalist van de Volkskrant en volgt alle ontwikkelingen rondom het vrijwillig levenseinde, euthanasie, zelfdoding en Middel X. Haro Kraak is verslaggever van de Volkskrant en specialiseert zich in cultureel-maatschappelijke onderwerpen als identiteit, polarisatie en extremisme.
Het ene gezicht, zegt de officier, was dat Van Wijk steevast zei dat zelfdodingspoeder Middel X niet in de huiskamergroepen mocht worden verstrekt en dat de organisatie binnen de wet moest blijven. Maar volgens de officier had hij ook een andere kant. ‘U stimuleerde dat mensen aan het middel kwamen’, zegt hij. ‘En u droeg daar ook aan bij. Door leveranciers te testen, door bestelmogelijkheden te verstrekken.’
Sterker nog: de officier van justitie suggereert zelfs dat Van Wijk wegkeek van illegale acties van zijn leden. Hij noemt het ‘lastig te geloven’ dat Van Wijk zegt dat hij er pas laat – in de zomer van 2021 – achter kwam dat in huiskamerbijeenkomsten werd verstrekt.
Maar Van Wijk reageert rustig. ‘Ik ben zeker niet bezig geweest om het te faciliteren’, zegt hij. ‘Dat beeld werp ik verre van me.’
Met de opmerkingen van justitie blijkt woensdag wat er op het spel staat in de rechtbank in Arnhem. Van Wijk wordt samen met zes andere CLW-leden beschuldigd van deelname aan een criminele organisatie die tot doel had hulp bij zelfdoding te bieden.
Na de eerste drie zittingsdagen in de megastrafzaak is duidelijk dat Middel X op aanzienlijke schaal werd verstrekt in kringen rond de coöperatie. Zo gaf verdachte Loek de L. (80) ronduit toe dat hij het middel jarenlang verstrekte, en bekende ook verdachte Tineke B. (74) dat zij het middel ‘soms’ verkocht.
Maar over het belangrijkste feit dat alle zeven verdachten ten laste wordt gelegd, is veel minder helderheid. Werd er structureel en duurzaam samengewerkt in crimineel verband met het doel om Middel X te verstrekken, zoals justitie beweert? Had het bestuur een rol in de illegale verspreiding? En zo nee, trad het bestuur hard genoeg op na signalen hierover?
Meermaals vragen de rechters de verdachten naar het netwerk waarin het middel werd verhandeld. ‘Waarom gebruikt u het woord ondergronds?’, vraagt de rechter aan Loek de L. ‘Dat is een gevleugeld woord binnen de CLW’, zegt De L. ‘Het is een oorlogsverhaal,’ antwoordt hij.
De rechter: ‘Het klinkt bijna alsof het een soort verzet was.’ De L.: ‘Het is ook een soort verzet.’
De rechter: ‘Was dat voor u de drijfveer?’ De L.: ‘Nee, de reden was om buiten het zicht van de politie te blijven. Dat lijkt me wel zo verstandig als je iets doet dat niet mag.’
In een afgeluisterd gesprek hoorde de politie verdachte Jos S. zeggen dat voorzitter Van Wijk ‘in het begin duidelijk had gezegd: we gaan ondergronds. We moeten een grote olievlek worden – dan is het toch niet meer te stoppen.’
Tegenover de rechter relativeert S. dat nu. Het was een tijd waarin ‘de spanningen opliepen’ en ‘de klauwen van het OM’ steeds dichterbij kwam, zegt hij, omdat het Openbaar Ministerie toen in 2018 net het plan had getorpedeerd om Middel X via inkoopgroepen te verspreiden. De woede daarover was volgens S. groot. ‘Op een ledenbijeenkomst zeiden mensen: we gaan gewoon door, wat kan het ons schelen, we gaan de gevangenis in. Anderen opperden een driedaagse mars naar Den Haag om het OM te bezetten. In die sfeer is ook gezegd: we moeten een olievlek worden.’
Zelf kan Van Wijk zich ‘niet voorstellen’ dat hij de term ondergronds toen gebruikte. Wel zegt hij dat hij toen vermoedde dat mensen niet zouden stoppen. Dat ze tóch zouden proberen Middel X te krijgen. ‘Zonder dat ze dat aan ons gingen vertellen.’
‘Bedoelt u nou dat u toen zei: doe het dan, maar wel buiten het zicht van het bestuur?’, vraagt de rechter. Van Wijk: ‘Nee, maar je kunt de maatschappelijke behoefte niet stoppen.’
‘Wat gebeurde er dan buiten het zicht van het bestuur?’ Van Wijk: ‘Dat mensen probeerden aan die spullen te komen.’
‘Jullie wilden het niet weten?’, vraagt de rechter. Van Wijk: ‘We willen het wel weten, maar leden konden niet bij ons aankloppen. Ze moesten het zelf doen. Als mensen het zelf konden kopen, vond ik dat prima – als het op een legale manier kon.’
Tijdens de zitting bewaart de rechter woensdag een van de meest concrete bewijsstukken voor het laatst: een afgeluisterd telefoongesprek tussen Van Wijk en een gespreksleider. Daarin waarschuwt Van Wijk dat een vrouw de coöperatie heeft gemeld dat ze vanavond zal sterven met een portie Middel X, en dat ze die van de gespreksleider kreeg. Van Wijk raadt de man aan om ‘even langs te rijden’ en zijn sporen te wissen. ‘Kijk effe wat je kan doen’, zegt Van Wijk. Hij biedt aan om ‘in ieder geval aan onze kant’ haar lidmaatschap op te zeggen en het bericht van de vrouw te laten verdwijnen.
‘Ik was overvallen door dit bericht’, zegt Van Wijk achteraf tegen de rechter. ‘Ik moest snel handelen. Het enige dat ik kon bedenken, was: hij moet er alles aan doen om te voorkomen dat hij gekoppeld wordt aan een strafbaar feit. Ik geef toe: dit verdient de schoonheidsprijs niet.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant