Tegenwoordig kan komiek Bassem Youssef zijn mening ongestraft geven, maar dat was vroeger wel anders. Toen het politieke klimaat in Egypte verhardde, vluchtte hij naar de Verenigde Staten. Daar is hij niet van het tv-scherm te slaan. Deze week treedt hij op in Nederland.
Het begon in zijn kleine appartement in Caïro. Er stond een tafel, een stoel en een camera. Meer had komiek Bassem Youssef niet nodig voor de eerste afleveringen van zijn show, gemodelleerd naar de politieke satire van zijn grote voorbeeld Jon Stewart. Het was de lente van 2011, een opwindende tijd in Egypte en de rest van het Midden-Oosten: de ene dictator na de andere tuimelde van zijn troon.
Zittend achter een bureau begon Youssef grappen te maken. Voor zijn landgenoten, murw na jaren van censuur, was dat een revolutie. Youssef kreeg een vast programma op de Egyptische tv. Ruim een decennium later behoort hij – inmiddels woonachtig in Los Angeles – tot de populairste stand-upcomedians ter wereld. Vrijdag staat hij in het kader van zijn The Middle Beast-tour op de planken in een uitverkocht Theater Amsterdam, een dag later gevolgd door het Nieuwe Luxor in Rotterdam.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet. Hiervoor was hij correspondent Centraal- en Oost-Europa.
Bezoekers weten zich bij de 50-jarige Youssef verzekerd van een fijne dosis sarcasme. Illustratief was zijn optreden bij het Britse kijkcijferkanon Piers Morgan, kort na het begin van de Gaza-oorlog, waarmee Youssef zijn naam vestigde bij de TikTok-generatie. Het clipje is op YouTube inmiddels 22 miljoen keer bekeken. Morgan rekende op een normaal gesprek, maar kreeg iets heel anders.
Youssef: ‘Die Palestijnen doen zo dramatisch: ‘O, Israël doodt ons!’ Maar ze vertikken het te sterven. (...) Het is een heel taai volk om te doden. Ik kan het weten, want ik ben met eentje getrouwd.’
Morgan: ‘Ik snap dat je naar zwarte humor grijpt...’
Youssef: ‘Nee hoor, dit is geen zwarte humor. Ik heb haar zo vaak geprobeerd uit te schakelen, maar ze gebruikt de kinderen als menselijk schild.’
Het was politieke satire op zijn best, vooral omdat Youssef de dubbele standaard van menig westers nieuwsmedium aan de kaak stelde. Tijdens het interview toverde hij een zelfgemaakt staafdiagram tevoorschijn met daarin het aantal Palestijnse doden door de jaren heen, afgezet tegen het aanzienlijk lagere aantal Israëlische doden. ‘De wisselkoers van een mensenleven’, doopte Youssef zijn tabelletje. ‘Hij fluctueert als een cryptomunt.’
Zijn mening kan hij tegenwoordig ongestraft geven, maar voor Youssef is dat geen vanzelfsprekendheid. Dictators verdragen doorgaans geen satire. Aanvankelijk studeerde hij medicijnen in Caïro en specialiseerde hij zich in hartchirurgie. Toen de antiregeringsprotesten in het voorjaar van 2011 hard werden neergeslagen, verleende hij medische zorg aan gewonde betogers. Vandaar ook de naam van zijn eerste YouTubeshow: The B+ Show, een verwijzing naar zijn bloedgroep.
Daarna ging het hard, en werd hij een sensatie (‘de Jon Stewart van Egypte’) in het hele Midden-Oosten. Tijdschrift Time zette hem in de top-100 van invloedrijkste pioniers ter wereld. Toen de dictator weg was, kon er plots veel meer in Egypte. Onder de hoede van mediamagnaat Naguib Sawiris (die hij vervolgens ook op de hak nam) kreeg Youssef ruim baan. Alles mocht, of nou ja, bijna alles. ‘Als mijn moeder het niet kan kijken, kan ik (de grap) ook niet schrijven’, zei de komiek daarover. ‘Religie en seks zijn bijvoorbeeld verboden terrein. We moeten oog houden voor de aard van de Egyptische maatschappij.’
Toch ging het mis. De presidentsverkiezingen van 2012 werden gewonnen door Mohamed Morsi, de kandidaat van de Moslimbroederschap. Het politieke klimaat verhardde, voor een nar was geen ruimte meer. Youssef kreeg een aanklacht aan zijn broek, en werd vijf uur ondervraagd. Een paar maanden na de staatsgreep van Morsi’s opvolger, veldmaarschalk Abdel Fattah al-Sisi, ontvluchtte hij samen met zijn vrouw en dochter het land – eerst naar Dubai, toen naar Amerika. Zijn ervaringen verwerkte hij in de documentaire Tickling Giants en het boek Revolution for Dummies, beide in 2017 verschenen. ‘Om een echt Arabisch land te worden, moet je vast komen te zitten in een revolutie of een verkeersopstopping’, grapte Youssef nadien. ‘Egypte voldoet aan beide.’
Sinds het begin van de Gaza-oorlog is hij niet van het tv-scherm te slaan. Youssef maakt er geen geheim van dat zijn schoonfamilie in Gaza zit (‘met 25 families in één appartement’), en betoogt ondanks alle rampspoed dat Joden en moslims in vrede kunnen samenleven. Een jaar geleden kocht hij de filmrechten voor het boek Der Muslim und die Jüdin, dat het waargebeurde verhaal vertelt van een Egyptische arts die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Berlijn woonde en een Joodse familie het leven redde.
Naar zijn vaderland is Youssef nooit meer terug geweest; hij zou er waarschijnlijk meteen worden opgepakt. Toch blijft hij hoopvol. ‘Mensen zijn nu veel moediger’, zei hij in een recent interview. ‘Ze trekken in twijfel wat ze voorheen nooit in twijfel trokken: tradities, religie, politiek, of wat het betekent Arabier of moslim te zijn.’
‘In de VS geven ze 5 miljoen dollar uit aan een presidentiële campagne, alleen maar om een president voor vier jaar te krijgen. In mijn regio zijn er maar een paar tanks en een mediaverklaring nodig, en dan krijg je een president voor het leven.’
‘Ze zeggen dat Israël de enige militaire macht ter wereld is die burgers waarschuwt voordat ze hen bombarderen. Wat schattig! (...) Als Russische troepen de Oekraïners voortaan waarschuwen voordat ze hun huizen bombarderen, dan vinden we Poetin oké, toch?’
Over de keuze tussen Biden en Trump: ‘Als iemand je twee vreselijke auto’s geeft, hoef ik ze niet te kopen. Serieus, dan ga ik liever lopen of met de bus.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant