De Tunesische regisseur Kaouther Ben Hania kon geen ‘gewone’ documentaire maken over moeder Olfa, die twee dochters geronseld zag worden door IS. Dus liet ze voor Four Daughters acteurs scènes naspelen. ‘De draaiperiode was een mijnenveld: veel oude wonden, veel confrontaties.’
Wát ging ze hierna maken? Mensen begrepen er niets van, merkte Kaouther Ben Hania. In 2021 was ze genomineerd voor een Oscar met haar drama The Man Who Sold His Skin, de eerste Tunesische speelfilm die doordrong tot de categorie voor beste internationale speelfilm. Dus dan openen zich de poorten van Hollywood, is de veronderstelling. Iedereen was benieuwd naar de volgende stap van de regisseur. ‘Als ik dan zei: ik ga een documentaire maken in Tunesië, las ik de teleurstelling in hun gezicht. Telkens weer!’
Ze lacht. ‘Waarom?, vroegen ze. Waarom wil je dat? Waarom begrijp je niet wat zo’n nominatie voor je kan betekenen?’
De 46-jarige Tunesische filmmaker, diep weggedoken in haar winterjas, laat zich interviewen in Rotterdam, waar haar documentaire (Four Daughters) begin dit jaar in voorpremière ging op het IFFR.
Over de auteur
Bor Beekman is filmredacteur van de Volkskrant.
Aan de poorten van Hollywood lag het niet: die openden zich wel. Ben Hania: ‘Na de Oscarnominatie kreeg ik veel aanbiedingen, ook om afleveringen van tv-series te regisseren. Oké, dacht ik, maar interesseert me dat? Er zat niets bij waarmee ik een emotionele band voelde. Als ik het zou doen, zou het voelen... als werk. En films maken beschouw ik niet als werk; het is meer voor mij. Dus ik hield alles af, en keerde terug naar mijn eerdere plan.’
Dat plan betrof de alleenstaande Tunesische moeder Olfa en haar vier dochters, Ghofrane, Rahma, Eya en Tayssir. De oudste twee waren op dat moment druk bezig te rebelleren tegen hun strenge moeder, die hun ontluikende interesse voor jongens met harde hand beknotte. Gelokt door de radicale predikers die na de Tunesische revolutie en de Arabische Lente in 2011 plots overal hun tentjes konden opzetten, sloten de twee zich als minderjarige tieners aan bij IS.
Toen haar eerste dochter was weggelopen, schakelde Olfa de politie in. Die deed niets, waarna ook dochter twee de benen nam. Ghofrane en Rahma trouwden met IS-strijders, die later zouden omkomen bij bombardementen.
Ben Hania hoorde ervan op de radio: Olfa had de publiciteit gezocht en riep de Tunesische overheid op haar dochters, die in Libië waren opgepakt, in eigen land te berechten. Ook hoopte ze op papieren voor haar piepjonge statenloze kleindochter, die samen met haar moeder (dochter Ghofrane) in het gevang zat. Er was internationale aandacht voor de zaak, maar die bracht weinig in beweging. Olfa werd online vervloekt als ‘terroristenmoeder’, verloor haar baan als schoonmaker en sloot zich op in huis.
‘Toen ik contact met haar zocht, hield ze eerst af: ze dacht dat ik de zoveelste journalist was’, zegt Ben Hania. ‘Ik wil een documentaire maken, zei ik. Maar eerst wil ik tijd met jullie doorbrengen, zodat we elkaar leren kennen. En misschien zeggen jullie dan: maak maar geen film. Of misschien zeg ik dat.’
Uiteindelijk was het de filmmaker zelf die de stekker eruit trok, na een eerste periode filmen. ‘Ik begon steeds meer te twijfelen: was een conventionele documentaire wel de juiste vorm? Het lukte me niet om recht te doen aan alle complexiteiten van het verhaal van Olfa en haar dochters. Dus ik stopte ermee.’
Twee jaar later, met de Oscarnominatie op zak, waagde ze toch een tweede poging. Nu met hulp van acteurs, onder wie de bekende Egyptisch-Tunesische actrice Hend Sabry. Die speelden de strijd tussen moeder Olfa en haar oudste twee dochters deels na in gedramatiseerde scènes, die becommentarieerd werden door de echte Olfa en haar twee jongste dochters. De vertolking door de acteurs ontlokte bovendien opgekropte gevoelens bij de gezinsleden. De film pendelt hierdoor tussen toneelrepetitie, documentaire en gezinstherapie.
Ben Hania: ‘Ik had het gereedschap van de cinema nodig: personages, spel. En het mag tegenwoordig een enorm cliché zijn om scènes na te laten spelen in documentaires, maar ik ben nooit zo bang voor clichés. Die kun je ook hacken, om er een eigen draai aan te geven. De draaiperiode was een mijnenveld, in zekere zin. Veel oude wonden, veel demonen uit het verleden, veel confrontaties. Dus ik stond erop dat de set een veilige omgeving was, met heel veel vrouwen in mijn crew. Een soort sisterhood. Niet makkelijk, maar wel mooi.’
Het leverde een wrange, maar ook opvallend humorvolle en open film op over moeizame moeder-dochterrelaties, huiselijk geweld, sekseverschillen in de Arabische wereld en de werking van het (geïnternaliseerde) patriarchaat. Four Daughters werd geselecteerd voor de competitie van Cannes, een uitzonderlijke eer voor een documentaire. Het bezorgde Ben Hania wéér een Oscarnominatie, nu in de categorie beste documentaire, waarmee ze de eerste Arabische vrouwelijke filmmaker is met twee Oscarnominaties.
Olfa, de moeder uit uw documentaire, vergelijkt haar harde en soms gewelddadige opvoedingsstijl met een kat die haar jongen opeet, om ze te beschermen. Een fraaie vergelijking, maar ook...
‘...vrij gruwelijk, ja. Ik wist helemaal niet dat katten soms hun jongen opeten, dus nadat zij dat had gezegd ging ik zoeken op internet. Nou, er bestaan dus video’s van – pff, traumatisch. In onze cultuur wordt moederschap vaak louter als iets moois en heiligs afgeschilderd, maar het kan ook iets anders zijn.
‘Olfa groeide zelf op in een zeer gewelddadige buurt, waar je als vrouw alleen onbeschermd was. Een arm milieu, waarbinnen een meisje weinig keuzen had. Ze kreeg zelf al op jonge leeftijd te maken met geweld en met allerlei patriarchale regels die ze als een soort overlevingsstrategie incarneerde. Later, als alleenstaande moeder, wilde ze de moeder én de vader zijn. En onderdrukte ze haar dochters met die patriarchale codes.
‘In de filmwereld houden we van personages met gebreken. Zo iemand is Olfa. En ze ziet dat zelf ook in, ze is daar eerlijk over.’
Voorafgaand aan hun radicalisering zetten haar oudste dochters zich eerst een beetje af door ‘gothic’ te worden.
‘En daarvan is Olfa niet onder de indruk. Maar wanneer ze radicaliseren, verandert alles. Dan kunnen ze hun gelovige moeder ineens met haar eigen wapens bestrijden. Wie staat er het dichtst bij God? Het geeft de dochters een enorme psychologische kracht, waarbij ze de rol van onderdrukker en onderdrukte binnen het gezin omdraaien. Ineens hebben ze macht over hun moeder. Tegelijk zijn het ook pubers en tieners, die de politieke implicaties van hun keuzen niet helemaal kunnen inschatten.’
Met steractrice Hend Sabry verzekerde u zich van aandacht in de Arabische wereld. Was zij makkelijk te strikken voor uw documentaire?
‘Ja, Hend wilde met mij werken, en ik met haar. Ik heb haar wel vooraf gewaarschuwd: aan deze film kleeft een risico. Je speelt níét de hoofdrol. En als je op de set komt, met je kwetsbaarheden als actrice, dan zien we dat, die hele worsteling – want ook dat brengen we in beeld, door de repetities te filmen. Maar dat risico nam ze graag.
‘Wat grappig was, of interessant, is dat Olfa altijd al een enorme fan was van Hend Sabry. Dus toen ik vertelde dat zij haar zou spelen in de film, was ze heel blij. Nu zullen de mensen me geloven, riep ze meteen.
‘Eerder was ze er online van beschuldigd dat ze neptranen huilde om haar dochters. Ik waarschuwde haar: de kijkers van de film realiseren zich straks dat ze naar een actrice kijken, die doet alsof. Maar Olfa was ervan overtuigd dat Hends bekendheid háár geloofwaardigheid zou helpen. Ik denk nu dat ze gelijk heeft: mensen vertrouwen makkelijker op bekendheid dan op authenticiteit.’
Terwijl de twee oudere zussen nog vastzitten, lopen hun jongere zussen nu over de rode lopers op festivals overal in de wereld. Doet dat veel met ze?
‘De hele ervaring heeft impact op ze. Maar ik denk niet dat zoiets als de glamour ze verandert, want daar geven ze niets om. Ze zijn er vooral mee bezig hun oudere zussen een stem te geven. En om hun nichtje vrij te krijgen.’
Wat is de huidige situatie van die oudere zussen en de kleindochter?
‘Die zitten nog steeds in een cel in Libië. Er wordt druk uitgeoefend op de Tunesische overheid, om ten minste het kleine meisje te redden, dat ze naar school kan gaan. Zij is nu 8 jaar oud en groeit op in de gevangenis. En hopelijk komt er een eerlijk proces voor de zussen, in Tunesië. Het is een lang en bureaucratisch traject, maar we krijgen nu wel gehoor.’
Hebt u zelf ook contact gehad met de oudste dochters?
‘Ja, voor de eerste opnamen al, aan de telefoon. Ze waren meteen enthousiast. Ze willen graag dat hun verhaal wordt gehoord, en hebben spijt van wat ze hebben gedaan. Ze waren heel jong toen ze zich bij IS aansloten: 15 en 16 jaar.
‘Het hele gezin is een soort familie voor me geworden. De jongste dochters praten me ook bij over hun eigen liefdesgeschiedenis. De oudsten hebben Four Daughters nog niet kunnen zien, maar hun jongere zussen hebben de héle film aan de telefoon met ze besproken, echt shot voor shot. Ze waren er blij mee, begreep ik.’
Hecht u zelf veel belang aan uw twee Oscarnominaties?
‘Wat het belangrijk maakt, is dat het een soort keurmerk is, net zoals een selectie voor het filmfestival van Cannes dat is. Zonder zo’n label gaat niemand naar de bioscoop voor een documentaire uit Tunesië, want dat klinkt niet heel sexy.’
En nu krijgt u vast weer aanbiedingen uit Hollywood.
‘Dat klopt. En we zullen zien hoe dat uitpakt.’
De Tunesische cineast Kaouther Ben Hania (1977, Sidi Bouzid) studeerde cinematografie aan de Ecole des Arts et du Cinéma in Tunis en aan de grande école La Fémis in Parijs. Ze brak in 2017 door met Beauty and the Dogs, een op een waargebeurd verhaal gebaseerd drama over een jonge vrouw die een klacht wil indienen tegen de politieagenten die haar hebben verkracht. In 2021 werd Ben Hania genomineerd voor een Oscar voor haar drama The Man Who Sold His Skin, over een Syrische vluchteling die een groot Schengenvisum op zijn rug laat tatoeëren, bij wijze van kunstproject.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant