Parijs wil de duurzaamste Olympische Spelen ooit organiseren en heeft daarom slechts één nieuw sportcomplex gebouwd: het Aquatics Center, in de door armoede geplaagde voorstad Saint-Denis. Het Nederlandse architectenbureau erachter heeft meteen meegedacht over de hele omgeving.
Zoals een mensenmassa die tijdens een sportwedstrijd een wave maakt, zo overdekt een gigantisch golvend houten dak het Aquatics Center in Parijs. Het dak is letterlijk en figuurlijk het hoogtepunt van deze zwemkathedraal met glooiende gevels van hout en glas, rustend op een betonnen sokkel. Achter het gebouw, verrezen in de voorstad Saint-Denis en ontworpen door het Amsterdamse bureau VenhoevenCS samen met het Franse Ateliers 2/3/4/, gaan wedstrijdambities schuil. Dit worden de duurzaamste Olympische Spelen ooit: met die belofte haalde Parijs in 2017 de Spelen binnen. Voor deze 33ste editie is geen batterij nieuwe stadions gebouwd, maar uitsluitend dit zwembad. Voor de andere sporten wordt gebruikgemaakt van bestaande accommodaties in Parijs en (voetbal)stadions in andere steden.
Over de auteur
Kirsten Hannema is architectuurrecensent voor de Volkskrant. Ze schrijft sinds 2007 over architectuur, stedenbouw en landschapsontwerp.
Niettemin was er scepsis toen Parijs’ winnende prijsvraagontwerp in 2020, midden in de coronacrisis, werd gepresenteerd. De vraag werd gesteld of dit soort massabijeenkomsten nog wel gewenst waren, maar architect Ton Venhoeven voorspelde dat de behoefte om elkaar fysiek te ontmoeten en te reizen zou terugkeren. Dat voor de Spelen tienduizenden sporters en supporters de wereld over vliegen, kunnen de ontwerpers niet direct veranderen. Wel hoe er met de gebouwde omgeving wordt omgesprongen. Hoe draagt het ontwerp bij aan de duurzame ambities?
‘Duurzaam bouwen betekent dat je voorbij een sportevenement van twee weken denkt, dat je nadenkt over de nalatenschap van de Spelen’, zegt Cécilia Gross, architect bij VenhoevenCS. ‘Een zwemstadion met vijftienduizend zitplaatsen is alleen nodig voor olympische zwemwedstrijden; daarna gaat die capaciteit niet meer benut worden.’
Daarom besloot Parijs een tijdelijk olympisch zwembad te plaatsen in het stadion La Défense Arena in Nanterre. Het nieuwe Aquatics Center wordt gebruikt voor waterpolo-, duik- en synchroonzwemwedstrijden; daarvoor volstaat een zwembad met zesduizend zitplaatsen. In 2026 zal het onderdak bieden aan de European Aquatics, de Europese kampioenschappen in zwemsporten. Het nieuwbouwproject moet een impuls geven aan Saint-Denis, waar veel armoede en werkloosheid is. Onderdeel van het plan voor de Olympische Spelen is ook het verschaffen van werk- en opleidingsplekken; zo zijn bij de bouw van het zwembad veel vaklui uit het midden- en kleinbedrijf ingezet.
Er zijn in dit deel van Parijs weinig zwembaden, vertelt Laure Mériaud, architect bij Ateliers 2/3/4/. Een op de twee kinderen jonger dan 14 jaar kan niet zwemmen. Het Aquatics Center biedt straks ruimte voor zwemlessen, sport en spel, binnen in de hal en buiten in het park dat ernaast wordt aangelegd. Het park is met een eveneens door het architectenteam ontworpen loopbrug over de autoroute A1 verbonden met het stadion Stade de France, dat naast het zwembad ligt. De 18 meter brede brug, die ook dienstdoet als plein, is onderdeel van een nieuw wandelnetwerk door Saint-Denis. De voorstad moet van een monofunctionele kantorenwijk, gedomineerd door autoverkeer, veranderen in een groene woon-werkbuurt. Het zwembad, met zijn glooiende vorm en houten lamellengevel, staat symbool voor deze transformatie. Het gekromde dak en het hout geven het een vriendelijke, warme uitstraling; een verademing in deze harde, zakelijke omgeving.
Een duurzaam gebouw is een gebouw dat mensen omarmen, zodat ze er in lengte van dagen voor willen zorgen. Voordat de architecten begonnen met tekenen hebben ze zo’n vijftig bewoners en werknemers uit Saint-Denis geïnterviewd, waarbij ze vroegen naar hun ideeën en wensen. Gross was verrast door hun enthousiasme over de wijk. ‘Zij spraken positief over de mix van culturen, de beroemde basiliek van Saint-Denis, en zeiden dat ze een gebouw wilden dat trots uitstraalt.’
De architecten hebben met glas en hout een open en licht zwembad ontworpen, waardoor je de activiteiten binnen kunt zien, en van waaruit je prachtig uitzicht hebt op de omringende stad. Daarin onderscheidt het Aquatics Center zich van andere wedstrijdzwembaden, die ontworpen zijn als dichte dozen. Hier kom je vanaf de parkzijde binnen in een grote hal met een vide en een overloop, vanwaar je door een enorme glazen pui direct zicht hebt op de imposante zwemhal. Via de glazen gevels en vijf grote daklichten valt veel daglicht binnen, waardoor slechts beperkt kunstverlichting nodig is.
Om het complex na de Spelen eenvoudig te kunnen omvormen voor gebruik door de buurt is een multifunctionele plattegrond ontworpen. De tribunes omvatten drieduizend vaste stoelen en drieduizend tijdelijke. Na de Paralympische Spelen, die aansluitend op de Olympische Spelen in Parijs plaatsvinden, wordt de tijdelijke tribune gedemonteerd. Dat deel van het gebouw, gelegen aan de parkkant, wordt dan ingericht met padelbanen, voetbalzalen, een fitnessruimte, een klimhal en horecavoorzieningen. Hier vind je ook het zwemlesbad en recreatiebaden met een buitenspeelplaats. Het grote zwembad is voor verschillende watersporten te gebruiken dankzij een beweegbare tussenwand en bodem. Over het water heen kan een vloer gelegd worden, zodat er ook voorstellingen kunnen plaatsvinden.
Om materiaal- en energieverbruik te beperken, hebben de architecten de meest efficiënte gebouwvorm bepaald. De 10 meter hoge duiktoren was maatgevend voor de hoogte van het dak, dat vanaf de kopse kant glooiend omlaag loopt. Daardoor heeft het gebouw 50 procent minder volume dan wanneer het als een rechthoekige doos was ontworpen, wat flink scheelt in de energie voor ventilatie en verwarming. Om dezelfde reden verloopt de bodem van het zwembad in diepte van de vereiste 5 meter voor het duikbassin naar 2,5 meter.
De grond die is uitgegraven om het terrein bouwrijp te maken, is hergebruikt in het park. De onderbouw met de zwembaden en doucheruimtes is gemaakt met CO2-arm beton, waarbij standaardcement is vervangen door een cement met vulstoffen die minder CO2-uitstoot veroorzaken. De rest van het gebouw heeft een houtconstructie, bestaand uit enorme, onder een hoek geplaatste gelamineerde kolommen, die de 90 meter lange en slechts 55 centimeters hoge dakliggers dragen, geholpen door stalen trekstangen en windverbanden.
In deze elegante dakconstructie zijn akoestische panelen, ventilatievoorzieningen, kunstverlichting, regenwaterafvoer en isolatie schijnbaar moeiteloos geïntegreerd. Op het dak ligt 5.000 vierkante meter aan zonnepanelen, die voorzien in 20 procent van de benodigde elektriciteit. Leuk detail: de wit met geel gespikkelde stoelen op de tribune zijn gemaakt van gerecycled plastic afval dat deels is ingezameld door scholen uit de buurt.
Als je al die duurzame maatregelen op een rij zet, rijst de vraag wat de eigenlijk puur esthetische houten lamellengevel bijdraagt aan het geheel. Welnu, precies dat: de lamellen, die als een lint om het gebouw zijn gedrapeerd, smeden het erachter gelegen glas, staal en hout tot een mooi geheel. Daarbij is tussen de lamellen en de glazen gevel een soort colonnade gecreëerd: een brede overdekte omloop met panorama over de stad. Je kunt je voorstellen hoe hier in de zomer buitenevenementen worden georganiseerd, in het verlengde van de pleinbrug en het park. Met dit compacte en efficiënt ontworpen gebouw hebben de architecten niet alleen de CO2-voetafdruk beperkt, maar ook openbare ruimte teruggegeven aan de stad.
Het Aquatics Center is het enige nieuwe sportcomplex dat is gebouwd voor de Spelen, maar er is ook nieuwbouw gerealiseerd voor het olympisch dorp, even verderop in Saint-Denis. Deze stadsvernieuwing stond echter al gepland; door de Spelen zijn de nieuwbouw- en renovatieprojecten versneld uitgevoerd. De gebouwen waar de atleten verblijven worden na de Spelen getransformeerd tot (grotendeels sociale) woningbouw voor zo’n zesduizend bewoners. Daarnaast worden nieuwe parken aangelegd en scholen gerenoveerd en gebouwd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant