De Britse natuurkundige Peter Higgs is dinsdag thuis overleden, in Edinburgh. Hij werd 94 jaar. Higgs werd wereldberoemd dankzij de theorie die het bestaan van het naar hem vernoemde higgsdeeltje voorspelde, het deeltje dat alle andere deeltjes massa geeft.
Het gebeurt niet vaak dat je veertig jaar moet wachten op de bevestiging van je eigen gelijk, maar dat was precies wat de dinsdag overleden Britse theoretisch natuurkundige Peter Higgs in 2012 overkwam. ‘Ik vind het heel bijzonder dat dit nog tijdens mijn leven is gebeurd’, vertelde hij destijds zichtbaar geëmotioneerd aan het einde van een bijzonder seminar op het Europese deeltjesnatuurkunde-instituut Cern in Geneve.
Daar hadden wetenschappers zojuist een spectaculaire vondst aangekondigd die wereldwijd de journaals en voorpagina’s van kranten zou halen. Het betrof een doorbraak in de tak van natuurkunde die het gedrag beschrijft van deeltjes, de kleinste bouwsteentjes waaruit alles om ons heen is opgebouwd: van mens tot planeet, en van pantoffeldiertje tot wolkenkrabber.
Over de auteur
George van Hal is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
In de Large Hadron Collider-deeltjesversneller, gelegen in lange tunnels onder Genève, hadden fysici bij herhaling deeltjes met bijna de lichtsnelheid op elkaar laten klappen. Tussen de brokstukken die daarbij vrijkomen hadden ze eindelijk tastbaar bewijs gevonden voor het bestaan van het zogeheten higgsdeeltje, een deeltje dat verklaart hoe alle andere deeltjes massa krijgen.
Het deeltje hoort bij een veld waarvan elk ander deeltje op zijn eigen manier weerstand ondervindt, alsof je tegen een rivier opzwemt waarbij de stroomsterkte niet afhangt van de snelheid van het water, maar van de specifieke zwemmer. Hoe sterker de stroming, hoe meer massa een deeltje heeft, een vermoeden dat overigens pas in 2018 helemaal bevestigd werd, nog eens zes jaar nadat men in Genève het deeltje voor het eerst overtuigend in hun experimenten had zien verschijnen.
Wetenschappers beschouwen de vondst van het higgsdeeltje als het sluitstuk van het zogeheten standaardmodel van de deeltjesfysica, de natuurkundetheorie die alle deeltjes en hun onderlinge interacties vangt in een formule die past op een T-shirt of koffiemok.
De vondst leverde Peter Higgs en zijn medebedenker François Englert in 2013 dan ook de Nobelprijs voor de natuurkunde op. Zij hadden, samen met de in 2011 al overleden Robert Brout, in de jaren zestig van de vorige eeuw de theoretische basis gelegd voor wat decennia later zou uitmonden in de bouw van de Large Hadron Collider, de miljarden euro’s kostende deeltjesversneller van Cern die als een van de meest tot de verbeelding sprekende hoofddoelen de vondst van het higgsdeeltje had.
Dat Higgs de Nobelprijs zou winnen wanneer de LHC eindelijk beet had, lag overigens voor de hand. ‘Ik moet m’n huisarts maar vragen om me in leven te houden’, zei hij daarover in 2007, op 78-jarige leeftijd, tegen de Britse krant The Guardian, vlak voordat de deeltjesversneller voor het eerst werd aangezet. ‘Ik maak me alleen wel een beetje zorgen dat de komende maanden plots veel meer aandacht gaan opleveren’, zei hij. Het zou uiteindelijk nog eens vijf jaar duren voor het raak was.
Volgens collega’s behield Higgs ook na zijn Nobelprijs de bescheiden inborst die hem tot dan toe typeerde. Hij had niet veel op met de bijzondere status die iemand die de hoogste wetenschappelijke eer ontvangt voortaan met zich meetorst.
Wat dat betreft is het extra opvallend dat het higgsdeeltje tegenwoordig juist zijn naam draagt, een gegeven dat vooral bij landgenoten van de Belgische Brout en Englert al jarenlang voor scheve gezichten zorgt. Officieel heet het deeltje in de natuurkundeboeken namelijk het BEH-deeltje, met een letter voor elk van de drie bedenkers, maar die naam bleef uiteindelijk nooit plakken.
Higgs raakte geïnteresseerd in de natuurkunde dankzij het werk van een andere Nobelprijswinnaar, Paul Dirac, een van de grondleggers van de moderne quantumfysica, vertelde hij steevast in de zeldzame gevallen wanneer hij eens een interview gaf.
Dirac had op dezelfde school gezeten als Higgs, de Cotham Grammar School in Bristol. De naam van de vermaarde fysicus prijkte daar op de muur, waar Higgs hem elke ochtend zag. Hij ging zich verdiepen in zijn werk en raakte al snel gefascineerd door de manier waarop Dirac streefde naar een steeds dieper begrip van hoe de wereld écht werkt. Het is diezelfde dorst naar kennis van de werkelijkheid die Higgs uiteindelijk naar een carrière als theoretisch natuurkundige dreef.
‘Zelfs wanneer het universum leeg lijkt, is dit veld er nog. Zonder zouden we niet bestaan, omdat het contact met dit veld de reden is dat deeltjes massa krijgen’, schreef het Nobelcomité ten tijde van het uitreiken van de Nobelprijs aan Higgs en Englert.
Iets soortgelijks gaat op voor Higgs zelf. Waar zijn overlijden zorgt voor een leegte, voor verdriet bij zijn naasten en collega’s, blijven het naar hem vernoemde veld en deeltje voortbestaan als onwrikbare hoekstenen van het meest diepgravende menselijke begrip van de ware werking van de werkelijkheid.
Source: Volkskrant