Tijdens het bekijken van de nieuwe Netflix-serie Ronja de Roversdochter ontdekten Lysbeth Plas en Martje Wijers censuur in de Nederlandse vertaling van het bekende kinderboek. Ronja blijkt de beroofde dochter van Astrid Lindgren.
Een grijnzende rover zet pijl en boog op iemands voorhoofd, een baby gilt met ogen vol angst, een ander trekt een mes en drukt een onschuldige man tegen een boom. Ronja kijkt geschokt toe als ze voor het eerst ziet hoe haar vader aan al die mooie spullen uit het bos komt.
De nieuwe ‘Netflix-serie Ronja de Roversdochter is overtuigend en hartstikke eng’, kopte Lorianne van Gelder in haar recensie van 4 april in Het Parool. Hij zou te eng zijn voor het hele gezin, maar wel onderhoudend voor volwassenen. De makers van de serie, gebaseerd op het gelijknamige kinderboek van Astrid Lindgren, hebben hun versie wel degelijk bedoeld voor het hele gezin, blijkt uit een interview in de NRC van 27 maart.
Blijkbaar kunnen de kinderen van vandaag meer enge scènes en geweld aan dan kinderen in de jaren 80 (waaronder ondergetekenden) toen de relatief onschuldige film Ronja de Roversdochter uitkwam. Opvallend is wel dat in die film nog blote roverbillen te zien waren en dat je Ronja ziet skinnydippen, terwijl ze in de Netflix-serie met haar kleren aan zwemt. We zijn blijkbaar kuiser geworden, maar meer immuun voor geweld.
Over de auteurs
Lysbeth Plas deed aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar censuur in vertalingen van klassieke en moderne kinderboeken, waaronder Ronja de Roversdochter. Martje Wijers is universitair docent Scandinavië studies aan de UvA. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het is tekenend voor een tijd waarin we het normaal vinden om details van kinderboeken te moderniseren om onze kinderen te behoeden voor politiek incorrecte of perverse denkbeelden. Denk aan recente discussies over boeken als Sjakie en de chocoladefabriek, waaruit beledigende woorden als ‘dik’ en ‘lelijk’ verdwenen. Dat volwassenen zich vreselijk kunnen opwinden over mogelijk ongeschikte inhoud van kinderboeken bewees ook de recente ophef rond de boeken van Pim Lammers, die pedofilie zouden verheerlijken.
Het boek Ronja de Roversdochter zal ongetwijfeld een opleving krijgen door de nieuwe Netflix-serie, wat heel welkom is in de strijd tegen ontlezing. De website van uitgeverij Ploegsma kondigt al een Netflix-versie van het boek aan. Onduidelijk is of dit ook een nieuwe vertaling zal zijn, maar alles duidt erop dat het slechts gaat om het oude boek in een nieuw jasje om mee te liften op het succes. Dat is een gemiste kans, want de vertaling is hopeloos achterhaald.
In de Nederlandse vertaling van Ronja de Roversdochter is namelijk sprake van grove manipulatie van het Zweedse origineel. Uit analyse van de vertaling uit 1982, die nog steeds wordt gedrukt, blijkt dat die 64 gevallen van manipulatie bevat (dat is ruim één per vier pagina’s), variërend van afzwakking, vervanging tot zelfs weglating van hele alinea’s. Dit zijn vooral stukken die destijds waarschijnlijk als te duister of moeilijk voor kinderen werden ervaren, omdat ze verwijzen naar de dood of donkere, ondefinieerbare gedachten.
De zin ‘Nu wilde ze opgeven, alleen maar zinken en zich mee laten voeren door de stroming en verdwijnen in de waterval’ wordt afgezwakt tot ‘Maar juist toen ze de strijd wilde opgeven'.
En complete alinea’s van wel negen zinnen zijn verdwenen, waaronder: ‘Deze keer zouden ze er niet aan ontkomen. De vogelheksen zorgen er wel voor dat ik me geen zorgen meer hoef te maken over de naderende winter, dacht Ronja bitter, toen ze de kreten hoorde die maar niet ophielden.’
Het is onduidelijk of deze aanpassingen destijds zijn gedaan door de vertaler of tijdens het redactieproces, maar aangezien de vertaling nooit is herzien, zullen Nederlandse lezers (of redacteuren) zich er niet van bewust zijn dat ze een opgeschoonde versie lezen.
In tijden van sensitivityreaders en sterke meningen van volwassenen over details in kinderboeken, is het belangrijk dat we ook kritisch kijken naar oudere vertalingen van jeugdliteratuur. Want vaak zijn we ons helemaal niet bewust van wat er in oudere vertalingen is gewijzigd, zeker als we het origineel niet kunnen lezen. Klassiekers in de jeugdliteratuur worden zelden in hun geheel opnieuw vertaald; we moderniseren slechts details en blijven oude vertalingen eindeloos herdrukken. Dat is zonde van mooie klassiekers als Ronja de Roversdochter.
Hopelijk lopen de jonge kijkers van de Netflix-serie over Ronja ook warm voor het tijdloze boek van Astrid Lindgren, maar we gunnen ze een ongecensureerde vertaling, trouw aan het origineel. Als we kinderen tegenwoordig groot genoeg vinden om naar angstaanjagende vogelheksen en aardmannen te kijken, dan moeten ze zeker ook de duistere randjes van het originele boek aankunnen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant