Vanaf maandag staan zeven leden van de Coöperatie Laatste Wil voor de rechter. Ze worden verdacht van het in stand houden van een systeem waarbij het zelfdodingspoeder Middel X kon worden verstrekt. ‘Als het uitkomt, dan ben je de klos.’
Als de 77-jarige Loek de L. op een maandagochtend in juli 2021 de bel hoort, weet hij niet meteen wat hem te wachten staat. Door zijn spionnetje ziet hij een vrouw. Maar zodra hij opendoet, schuiven er negen bewapende, in het zwart geklede politiemensen binnen.
Rustig blijft De L. staan. Het is zover.
Zijn huis is gevuld met tientallen porties Middel X en honderden pillen antibraakmiddel. Alles professioneel verpakt en geseald, klaar voor verzending. Hij weet dat de agenten de pillen zo zullen vinden: hij heeft geen enkele moeite gedaan ze te verbergen. Zelf zocht De L. jaren naar een laatstewilmiddel. Toen hij het voor het eerst in zijn bezit kreeg, gaf dat hem een euforisch gevoel, blijkt uit delen van het strafdossier in bezit van de Volkskrant.
De politiemensen vinden een notitieboek met aantekeningen over de mensen aan wie hij het middel leverde. ‘Levenslang depri, geen oorlog meer in mijn hoofd’, staat er bij een van hen. En: ‘Geen contact met ouders, broer, zus, twee keer poging met monoxide.’ Ook zien ze een rouwkaart staan van een echtpaar dat na een geweigerd euthanasieverzoek samen is overleden door Middel X. ‘Voor altijd verenigd’, hebben de nabestaanden liefdevol geschreven.
Daags na de inval wordt De L. gebeld door zijn dochter. Zonder dat hij weet dat de politie zijn telefoon afluistert, legt hij haar uit hoe ze bij hem uitkwamen: hij kocht zijn spullen bij Alex S., de 28-jarige Eindhovenaar die een week eerder is aangehouden. ‘Ze hebben zijn administratie gevonden en daar sta ik ook in’, zegt hij. ‘Die lijntjes zijn ze nu aan het natrekken.’
‘Je weet hoe ik erin zit’, zegt zijn dochter. ‘Ik sta enorm achter je en vind oprecht dat je voor een goede zaak vecht. Als het zover komt dat je veroordeeld wordt en je moet de bak in, dan is dat zo. Dan ga ik, net zoals jij, met opgeheven hoofd zeggen waarom.’
Haar vader reageert ontroerd. ‘Nou, ik heb even twee slokken water genomen.’
Bij zijn verhoor zal de politie hem later voorrekenen dat hij in drieënhalf jaar tijd aan ten minste 640 mensen Middel X moet hebben verstrekt. En dat ze van 16 personen weten dat ze zijn overleden, al is niet van allemaal zeker dat het door het middel kwam.
‘Zo zeg’, zegt De L.
Dan herpakt hij zich. ‘Ik heb zestien mensen geholpen met iets wat ze heel graag wilden’, zegt hij.
Loek de L. (inmiddels 80) is een van de zeven mensen die vanaf maandag terechtstaan in de megastrafzaak rondom Coöperatie Laatste Wil (CLW), de organisatie die pleit voor de vrije beschikbaarheid van een middel waarmee mensen op humane wijze zelf hun leven kunnen beëindigen.
Justitie, die bijna drie jaar aan de zaak werkte, verdenkt de zeven van betrokkenheid bij een criminele organisatie die hulp bij zelfdoding faciliteert. Onder hen zijn twee oud-bestuursleden van de coöperatie, Jos van Wijk (76) en Petra de Jong (70). Twee andere leden, Loek de L. en Tineke B. (74), worden daarnaast ook beschuldigd van verstrekking van Middel X. Opvallend: alle verdachten zijn 70-plussers.
In dit artikel zijn de namen van oud-bestuursleden Jos van Wijk en Petra de Jong op eigen verzoek voluit gebruikt. Hun advocaten zeggen dat hun cliënten altijd hebben uitgedragen dat CLW zich aan de wet houdt, dat verstrekking strafbaar is en dat dit ook binnen de coöperatie niet mag. Loek de L. en Tineke B. willen niet reageren.
In 2017 ‘lanceerden’ zij hun eigen pil van Drion: Middel X, een dodelijk poeder dat normaliter wordt gebruikt als conserveringsmiddel. De honger naar het middel was al snel niet meer te stuiten. Het ledental van de coöperatie groeide explosief, tot bijna 28 duizend. Er was alleen één probleem: verstrekking aan anderen was strafbaar. Hoe was dit bij leden te krijgen?
Het antwoord kwam via diezelfde leden: ondergronds.
Een groepje CLW’ers, vaak vrijgevochten ouderen die nooit eerder in aanraking waren geweest met justitie, begon zich uit idealisme in te laten met illegale praktijken: ze verstrekten in het geheim Middel X of zorgden dat kopers bij de juiste mensen kwamen. ‘Onder de radar gebeurt nu veel’, zei voorzitter Jos van Wijk in 2019. ‘Dat hebben we wel in de gaten.’
Toch liet justitie het ondergrondse circuit jarenlang zijn gang gaan. De rechtszaak die maandag begint, draait mede om de vraag wie dit circuit faciliteerde. Het bestuur van Coöperatie Laatste Wil verkondigde meermaals dat het binnen de wet wilde blijven: leden mogen niet verstrekken. Niettemin probeert justitie nu aan te tonen dat bestuurders wel degelijk meewerkten.
Had het bestuur inderdaad een rol? Of waren het de subversieve leden die uit eigen wil, en tegen de regels van het bestuur in, begonnen of hielpen met verstrekken?
Het strafonderzoek begint in april 2021, bij een 27-jarige verwarde man die Middel X na een coma op wonderbaarlijke wijze overleeft en er vanaf dat moment anders over denkt. Hij meldt zich bij de politie. ‘Mijn doel is niet om iemand in de bak te krijgen, maar gewoon dat het niet meer mogelijk is om het middel te krijgen’, zegt hij tegen de politie. Rond dezelfde tijd overlijden ook twee 25-jarige mannen in Oost-Nederland via het zelfdodingsmiddel. Ook schrijft de Volkskrant over een vrouw (28) die na inname spijt krijgt en 112 belt, maar alsnog overlijdt. Volgens haar familie verliep haar dood niet vredig.
Via de pakketjes en met hulp van de verwarde man vindt de politie stukje bij beetje informatie over het netwerk. Ook krijgen ze toestemming de telefoons van zes personen af te luisteren.
Zo horen ze op een avond in juli dat Van Wijk belt met een man die ‘huiskamergesprekken’ begeleidt, bijeenkomsten onder de vlag van CLW waarin leden onderling spreken over het levenseinde. Van Wijk zegt dat hij een bericht heeft ontvangen van een 75-jarige vrouw die meldt dat ze iets van de huiskamerbegeleider heeft gekregen waarmee ze dood kan gaan.
‘En dat gaat vanavond gebeuren’, zegt Van Wijk.
‘O, wat leuk’, zegt de man.
‘Ja, het is voor haar heel leuk’, zegt Van Wijk, ‘Maar als het uitlekt, als de familie dat gaat onderzoeken, of de recherche gaat…’
‘Ja, dan ben ik de klos’, zegt de man.
‘Dan ben je de klos, ja’, zegt Van Wijk.
De man vertelt voorzitter Van Wijk dat hij de vrouw nog zo op het hart had gedrukt om alle sporen te wissen. Ook zegt hij dat hij ‘à titre personnel’ werkt. Van Wijk adviseert hem de vrouw te bellen of naar haar toe te rijden en zijn berichten weg te halen. Dat belooft de man. Hij vertelt dat hij zich gesteund weet door zijn dochter die bij de politie werkt. ‘Die zegt constant tegen mij: pap wat jij doet, dat is beter dan dat mensen voor de trein springen.’
Achteraf zal Van Wijk in een verhoor zeggen dat hij harder had moeten doorpakken. ‘Ik ben hier te zacht in geweest en had moeten zeggen: dit kan niet, dit mag niet en dit moeten wij niet willen.’
In diezelfde weken heeft de voorzitter ook contact met Alex S., de man uit Eindhoven die op grote schaal Middel X verstrekt.
‘Hoi Jos, alles goed met jou?’, appt S. hem. ‘Ik kreeg een mail van iemand die beweert door jou te zijn doorgestuurd. Klopt dat?’
Van Wijk: ‘Klopt. Is er vreselijk aan toe.’
S.: ‘Ok. Ik ga hem helpen. Gr’
Van Wijk: ‘Haar.’
Daarop vraagt Alex S., die normaal in Engeland bestelt, advies over hoe hij Middel X moet bestellen bij een andere groothandel. Van Wijk geeft aanwijzingen over het gebruik van btw-nummers. ‘Ik heb anders nog een adres in Rusland’, appt hij. ‘Succes.’
Tegenover de politie verklaart Van Wijk dat hij de vrouw die Middel X wilde hebben ‘meerdere bestelmogelijkheden’ heeft gegeven naast Alex S. Volgens hem valt dat onder informatievoorziening en is dat niet strafbaar.
Het is half juli 2021 als het bestuur van Coöperatie Laatste Wil wil vergaderen met een aantal prominente leden, de ‘supportgroep’. Bij het Postillion Hotel in Bunnik zitten ze in de zon op het terras. Ze zijn bang om afgeluisterd te worden, daarom laten ze hun telefoons achter in de auto. Ze hebben niet door dat zes rechercheurs vanaf andere tafeltjes alsnog urenlang meeluisteren via een richtmicrofoon. Ze nemen ook foto’s.
Zelf maakt Van Wijk zich dan allang geen illusies meer. ‘Dat gezeik van ‘we gaan de telefoon in de auto laten’ – dat heeft helemaal geen zin’, zegt hij op het terras.
De vergadering wordt al snel serieus. Het bestuur heeft ontdekt dat tijdens huiskamerbijeenkomsten het middel wordt verstrekt. Sommigen zeggen ‘geschrokken’ te zijn. ‘Wij moeten ervoor zorgen’, zegt Van Wijk, ‘dat maximaal duidelijk wordt dat in huiskamergesprekken niets wordt gedeald, maar alleen informatie wordt gegeven. Dat doen we ook, maar ja, mensen geven ook hun eigen kleuring daaraan.’
‘Als er wel gedeald wordt’, zegt Van Wijk, ‘dan moet die persoon eruit.’ Daarna wordt Loek de L. en een ander lid besproken. ‘Die mensen zijn een gevaar voor de organisatie’, stelt iemand.
Hiermee wordt de kern van de zaak geraakt. Wist het bestuur eerder niet wat haar leden deden? Of wilde het bestuur het liefst zo min mogelijk weten? Of trok het bestuur achter de schermen wel degelijk aan touwtjes?, zoals justitie denkt.
Bij een CLW-lid vindt de politie een document uit 2019 dat ‘afspraken met coördinatieteam huiskamergroepen’ heet en over de ‘levering van het middel’ gaat. Daarin staat dat in de eerste bijeenkomst van de huiskamergroep nog niet wordt gemeld dat er ‘wellicht uitgeleverd kan gaan worden’. ‘Dat gebeurt pas aan het begin van het tweede gesprek’, zodra meer duidelijk is over de betrouwbaarheid van deelnemers. In de brief worden ‘uitleveraars’ genoemd, onder wie Loek de L. en Tineke B.
Als de recherche voorzitter Van Wijk hiermee confronteert, reageert hij verbijsterd. ‘Goddomme’, vloekt hij. ‘Dit is tegen alles in waar we voor staan. Ik schrik van de afspraken en dit is stiekem gebeurd.’ Volgens hem gaat dit om een splintergroep. Uit een ander document wordt duidelijk dat deze groep de risico’s kent. ‘Let op’, staat er, ‘zoveel mogelijk non-relatie met de CLW vanwege status criminele organisatie’.
Achteraf blijkt dat Van Wijk signalen kreeg over huiskamergroepen. Zo vindt de politie in zijn administratie een brief uit april 2021 waarin een huiskamerbegeleider de noodklok luidt. De druk op begeleiders blijkt enorm. ‘Niet zelden’, stelt de man, wordt hij geconfronteerd met ‘diepgewortelde psychische problematiek’. ‘De cliënt wil dood’, schrijft hij. ‘We staan er alleen voor en er rest ons weinig anders dan het CLW-distributiesysteem te activeren.’
Als Van Wijk door de politie hierover wordt bevraagd, zegt hij dat dit distributiesysteem niet bestaat. En dat hij niet ingreep. De brief? Die heeft hij ‘op de stapel’ gelegd.
Twee dagen na de vergadering in Bunnik, op 21 juli 2021, gaat er een schok door CLW. Alex S. is aangehouden. Hij zou het zelfdodingsmiddel aan ten minste 1.600 personen hebben verkocht. Ongeruste leden bellen de voorzitter. ‘Ik heb dat spul in huis’, zeggen ze. ‘Wat moet ik nou doen? Ben ik nou strafbaar?’
Een maand later stopt CLW abrupt met huiskamerbijeenkomsten. Bestuurder en verdachte Petra de Jong verklaart dat ze toen pas ontdekten dat veel gespreksleiders rondliepen met een ‘hulpverlenerssyndroom’, mensen die er ‘prat op gingen dat zij verstrekkers waren’. ‘De omvang hiervan heeft ons geschokt’, zegt ze in haar verhoor. ‘We kregen de indruk dat er veel verstrekkingen hadden plaatsgevonden.’
Of er daarvoor dan nooit signalen waren? ‘Nooit grijpbaar’, aldus De Jong.
Bij de recherche schetst Loek de L. zijn beweegredenen om juist wel te willen helpen. ‘Ik heb gezien hoe mensen uit mijn omgeving voor de trein sprongen of zichzelf te pletter reden’, zegt hij. ‘Ik vond dat je kon zoeken naar een serieuze manier om zo dicht mogelijk bij de legaliteit te zitten.’
Ook voorzitter Van Wijk zegt uit idealisme te hebben gehandeld. Zijn ‘hogere’ doel: het mogelijk maken van zelfbeschikking. Bij een verhoor wordt hij emotioneel. ‘Het voelt zo onterecht’, zegt hij. ‘Ik word nu neergezet als een leider van een criminele organisatie, dat kan niet waar zijn. Ik heb het gevoel dat we stuk gemaakt worden omdat we vrije denkers zijn.’
Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0800-0113 of 113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant