Voor iedereen die gelooft dat bepaalde groepen mensen ‘Jodenhaat tot diep in de ziel hebben’ zitten, is de EO-documentaire Souvenirs van afwezigheid: Joods Marokko wel een aardige kijktip.
In eerste instantie was de documentaire ook aan de aandacht van deze recensent ontsnapt. Souvenirs van afwezigheid werd eind november vorig jaar uitgezonden, rond half 12 op een zondagavond. Niet bepaald het ideale tijdstip, beste publieke omroep, voor een documentaire die een klein uur duurt.
Souvenirs van afwezigheid is een fijn kleinood, tv om je hart aan op te halen als je de drammers en hysterici zat bent. De documentaire laat de stekelige actualiteit achter zich en keert terug naar een tijd – voor 1948 – dat Marokko een flink aantal Joodse onderdanen telde (ongeveer 300 duizend) die een vanzelfsprekend onderdeel vormden van het maatschappelijk weefsel.
Om de voorbije aard van de Joodse aanwezigheid in Marokko te benadrukken, schoot regisseur Marieke Rodenburg alles in dromerige beelden. Met een zachte focus voert de camera door de verlaten mellahs, Joodse wijken, in Tanger, Fes, Meknes, langs synagoges in jammerlijke staat, en over bergpaden die ooit samen bewandeld werden door joodse en islamitische boerinnen. Op de achtergrond spelen Marokkaans-Joodse liedjes die bijna niemand meer kent.
Tegenwoordig telt Marokko nog maar rond de 2000 Joden. Omslagpunt vormt de stichting van de staat Israël in 1948. De spanningen aldaar leiden tot pogroms in Marokko waarbij enkele tientallen Joden werden vermoord. In de decennia daarop volgde de grote Joodse leegloop, met als belangrijkste bestemming Israël.
Over de auteur
Hassan Bahara is tv-recensent voor de Volkskrant.
Je zou denken: zo’n plotselinge ruptuur kan alleen tot bitterheid over en weer leiden. Maar in Rodenburgs documentaire overheerst het nostalgisch terugblikken. Rodenburg spreekt Joden die in Marokko zijn blijven wonen en vooral vertellen over een nagenoeg vredig samenleven tussen joden en moslims, de maaltijden die gedeeld werden, en de bescherming die ze in Marokko genoten op het moment dat hun geloofsgenoten in Europa op industriële schaal werden uitgemoord.
Voor 7 oktober 2023 was dit nostalgische sentiment ook rijkelijk aanwezig op sociale media. Belangrijk moment hierbij was de officiële erkenning van Israël als soevereine staat door Marokko in 2020. Plotseling werden platforms als TikTok overspoeld met hartverwarmende filmpjes van Marokkaanse Joden uit Israël die hun voorouderlijke banden met Marokko aanhaalden. In vloeiend Berbers halen ze herinneringen op aan hun kindertijd in Marokko, oude synagogen werden opgeknapt, en toen Marokko het in 2022 tot de halve finale van het WK schopte, werd er ook in sommige Israëlische cafés flink gejuicht.
Een sterk geïdealiseerd beeld is dit zeker. De Joodse geschiedenis in Marokko is er ook een van bloederige pogroms en structurele discriminatie. Maar Jodenhaat als een soort onveranderlijk wezenskenmerk die bij bepaalde groepen ‘tot diep in de ziel’ zou zitten? Dat idee kun je na het zien Souvenirs van afwezigheid alleen nog volhouden als je tot diep in de ziel op tweespalt uit bent.
Source: Volkskrant