Forensische accountants wilden al in een vroeg stadium onderzoek doen naar de mondkapjesdeal die de overheid tijdens de coronacrisis sloot met Sywert van Lienden. Na weerstand binnen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) ging dat niet door.
Dat blijkt uit interne stukken die woensdag zijn vrijgegeven door dit ministerie na een beroep op de Wet open overheid (Woo).
Al maanden voordat de Volkskrant in mei 2021 de geheime coronadeals van Van Lienden onthulde, liet VWS intern onderzoek doen naar de megaorder van 100,8 miljoen euro die was gegund aan de mediapersoonlijkheid en zijn twee compagnons. Aanleiding waren klachten vanuit het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH), dat tijdens de coronacrisis namens de overheid beschermingsmiddelen inkocht. Binnen de organisatie was altijd veel weerstand geweest tegen de deal met Van Liendens bedrijf Relief Goods Alliance (RGA), die uiteindelijk toch werd doorgedrukt door VWS.
De forensische accountants van Grant Thornton vonden geen onregelmatigheden in de contacten tussen LCH en Van Lienden, maar wilden wel meer weten over 'de transacties en betalingen tussen RGA en de Chinese fabrikanten’. Onduidelijk bleef hoeveel winstmarge er in rekening was gebracht. De accountants stelden voor aanvullend onderzoek te doen, blijkt uit de interne stukken. ‘Aangezien dat de externe exposure vergroot, willen we deze stap uitsluitend zetten na toestemming van jullie’, zo luidt het formele verzoek in een mail van 19 februari 2021.
Over de auteur
Frank Hendrickx is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Volg alles over de kabinetsformatie hier.
In eerste instantie leek het ministerie in te willen stemmen met extra onderzoek, maar er was ongerustheid over de consequenties. ‘We moeten onderzoeken hoe we het onderzoek van GT gaan aanvliegen’, schreef een ambtenaar op 12 februari. ‘Dit heeft impact op VWS. Dat moeten we goed stroomlijnen voordat er paniek uitbreekt.’
Een andere ambtenaar stelde voor om het vervolgonderzoek toch ‘on hold’ te zetten. Dat gebeurde dan ook. De forensische accountants stemden er uiteindelijk mee in geen interviews met Van Lienden of zijn partners te doen over hun transacties in China. ‘Dit is heel goed nieuws!’, schreef een VWS-ambtenaar op 23 februari. ‘Klopt, ik was er ook heel blij mee!’, aldus een andere ambtenaar.
De ongerustheid die spreekt uit de nu geopenbaarde stukken en waar NRC donderdag als eerste over berichtte, sluit aan bij de reactie die VWS toonde toen de deal een paar maanden later alsnog op straat kwam te liggen. De Volkskrant onthulde toen dat Van Lienden en zijn compagnons via een heimelijke constructie met een eigen bv, RGA, toch hadden verdiend aan de deal met de overheid. Richting de buitenwereld hadden ze zich altijd voorgedaan als weldoeners die namens de stichting Hulptroepen Alliantie ‘om niet’ werkten. Follow the Money berichtte vervolgens als eerste dat de winst zo'n 30 miljoen bruto bedroeg.
Na de onthullingen hield toenmalig minister voor Medische Zorg, Tamara van Ark, vol dat de deal met Van Lienden vlekkeloos was verlopen. Als bewijs stuurde ze ook het onderzoeksrapport van Grant Thornton naar de Tweede Kamer. Daarin werden geen onvolkomenheden gemeld. Van Ark meldde toen niet dat Grant Thornton toestemming had gevraagd om aanvullend onderzoek te doen en dat VWS daar huiverig voor was geweest.
Binnen het ministerie bleef aanvankelijk de hoop bestaan dat de ophef over de deal snel zou overgaan. Meteen na de eerste onthulling van de Volkskrant liet een directeur en belangrijke adviseur van minister Van Ark aan Van Lienden weten: ‘Het is never nooit de bedoeling geweest dat dit naar buiten komt. Ik vind het buitengewoon vervelend.’
De hoge ambtenaar en Van Lienden gingen er in het gesprek allebei nog van uit dat het ‘stormpje’ over de mondkapjesaffaire weer snel zou gaan liggen. Dat blijkt uit een heimelijke geluidsopname van Van Lienden die inmiddels onderdeel is van het strafdossier.
Uit de woensdag geopenbaarde stukken blijkt ook dat VWS er in 2022 alles aan deed om te voorkomen dat het ministerie van Financiën appverkeer van minister Hugo de Jonge zou openbaren, na een Woo-verzoek van de Volkskrant. ‘Kunnen we op hoogste niveau een ultieme poging wagen om Financiën te overtuigen, of is dat een gepasseerd station?’, vraagt een ambtenaar zich af in januari 2022. Alle opties zijn ‘benut en uitgeput’, schrijft een andere ambtenaar terug.
Uit het appverkeer dat Financiën uiteindelijk in maart vrijgaf aan de Volkskrant bleek dat minister De Jonge tijdens de coronacrisis een beslissende zet gaf voor de deal met Van Lienden. Een topambtenaar van Financiën kreeg van hem de opdracht om te proberen toch Van Lienden binnenboord te krijgen. De Jonge had tot die tijd altijd beweerd niet betrokken te zijn geweest bij de deal. In een debat naar aanleiding van het vrijgegeven appverkeer maakte De Jonge daarvan: ‘Ik was niet betrokken, maar ik heb wel betrokkenheid gehad.’ Hij overleefde zo ternauwernood een motie van wantrouwen.
Inmiddels is het ministerie van VWS van koers veranderd. Na het verschijnen van een onderzoeksrapport van Deloitte in september 2022 concludeerde het ministerie alsnog dat de deal met Van Lienden niet door de beugel kon. In een civiele procedure probeert VWS het geld weer terug te vorderen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant