Steeds vaker stuit een voorgenomen vestiging van een fastfoodketen op verzet. Omwonenden vrezen verkeersoverlast, zwerfafval en lichtvervuiling, wethouders hebben bedenkingen bij het menu. Maar ze kunnen er weinig tegen beginnen.
‘Het is hier ’s nachts zo donker dat er speciale wildverlichting is aangebracht’, zegt Piet Roelofs. Een fietspad, een 60-kilometerweg, nog een fietspad: meer scheidt zijn erf niet van waar nu China Palace staat en straks mogelijk een McDrive. Achter de A-locatie in het Gelderse Rheden waarop McDonald’s het oog heeft laten vallen, glooit het Nationaal Park Veluwezoom richting de Posbank.
Naast zijn erf zijn dassenpassages aangelegd, vertelt Roelofs, en geregeld staan er reeën in zijn tuin. ‘Om 21.00 uur is het muisstil. Op verzoek van de gemeente doe ik dan de tuinverlichting uit, voor de vleermuizen. Hier mag straks een McDonald’s tot ’s avonds laat open? Dan kan ik letterlijk de bestellingen bij de McDrive horen.’
Sinds de komst naar Nederland in 1971 veroverde McDonald’s binnensteden, industrieterreinen en snelwegafritten. Dat type locatie is inmiddels ruimschoots voorzien. Daarom voert de expansiedrift de keten naar nieuwe streken. Zet alle 263 McDonald’s-vestigingen op de kaart, en tussen Arnhem, Zutphen, Enschede, Winterswijk en Doetinchem doemt geen enkele gele M op.
Voor nieuwe locaties hanteert de keten een ‘wittevlekkenplan’. ‘Idealiter zitten we aan een drukke doorgaande weg. Daarna kijken we ook naar andersoortige locaties’, zegt Jos van Kempen, als directielid van McDonald’s Nederland verantwoordelijk voor vestigingsbeleid. Zie hier de potentie in het Oosten. ‘Daar ligt een markt die we nu niet bedienen.’
Niet alleen in Rheden, maar ook in Warken, een buurtschap bij Zutphen, en in Haaksbergen heeft McDonald’s plannen met vervallen horeca langs N-wegen. Een spiegel van de tijd: in Haaksbergen is discotheek Danspaleis al gesloopt, in Warken moet schnitzelrestaurant ’t Ooievaarsnest plaatsmaken.
Ook daar bestaan grote zorgen. ‘We willen die enorme puist licht hier ’s avonds niet’, zegt Cyp Wagenaar, als hij samen met buurtgenoten aan de lange eettafel zijn beklag doet. Zijn woonboerderij ligt aan de 80-kilometerweg waar aan de overkant de McDonald’s moet komen. Eromheen liggen weilanden omringd door houtwallen en hier en daar een boerderij of woonhuis. ‘Het wordt een gigadrukte, een hangplek’, vreest Wagenaar.
In het weekeinde verwacht McDonald’s in Warken zo’n duizend verkeersbewegingen, doordeweeks vierhonderd, blijkt uit ingediende stikstofberekeningen. Die moeten allemaal op een N-weg afslaan. ‘Slierten schoolkinderen die van en naar Zutphen gaan, een dikke trekker met een mesttank erachter en dan nog al die auto’s. Je kunt erop wachten dat het misgaat’, zegt Wagenaar.
De voorzitter van de dorpsraad heeft nog een zorg. Schnitzelrestaurant ’t Ooievaarsnest verbindt de 250 inwoners van het buurtschap. Zo verzorgt het restaurant de catering voor de zomerbarbecue en andere feesten van de Oranje- of Schuttersvereniging. ‘Met McDonald’s gaat dat niet. En ze schenken ook al geen bier.’
En wat te denken van het zwerfvuil? Wagenaar verwacht dat de McFlurry- en Big Mac-bakjes precies leeg zijn ter hoogte van zijn tuin, en hop, via het open autoraam in zijn borders belanden.
In Rheden vrezen ook natuurliefhebbers daarvoor. Een anti-petitie is inmiddels 15 duizend keer ondertekend. ‘We geven miljoenen uit om dit Natura 2000-gebied te beschermen’, zegt Dienke Geurtz van Toeristisch Platform Zuid-Oost Veluwezoom. ‘Vervolgens verpesten we het weer met al dat afval.’
Niet alleen in het oosten van het land is er verzet. De jeugd reageerde weliswaar enthousiast toen bekend werd dat Goeree-Overflakkee eindelijk een McDonald’s krijgt, omwonenden in Oude-Tonge zijn minder verheugd. Een van hen woonde eerder vlak bij een McDrive, vertelde ze het AD. ‘Het leek wel Italië op het moment dat er een staking was van de vuilophaal.’
In de duurzame wijk Oosterwold in Almere verzet de 11-jarige Maeve zich om dezelfde reden tegen de komst van McDonald’s. ‘Geen Mac op deze plek’, klonk het recentelijk ook in het gemeentehuis van het Noord-Brabantse Deurne. Inwoners vrezen verkeersoverlast.
In maart opende McDonald’s zijn nieuwste Nederlandse vestiging, in de binnenstad van Deventer. Tekenend: terwijl de opening van een filiaal voorheen vaak als heuglijk feit werd gevierd, diende nu gelijktijdig een kort geding. Dat hadden omwonenden (tevergeefs) aangespannen uit vrees voor geuroverlast.
Zo hoog loopt het zelden op. ‘Maar we weten dat omwonenden tegenwoordig hun stem meer laten horen’, zegt Dolly van den Akker. Ze is impact director van McDonald’s Nederland. Een nieuwe functie, die sinds vorig jaar bestaat in alle McDonald’s-landen. ‘Als marktleider willen we een positieve invloed hebben op de planeet en onze directe omgeving.’
Daarbij horen concessies. Het filiaal in Deventer sluit al om 22 uur, heeft geen terras ‘en de meest ingenieuze geurafvoerinstallatie’. Ze zal tijdens het gesprek op het hoofdkantoor in Utrecht herhaaldelijk zeggen: ‘We doen veel meer dan veel mensen weten.’
De beeldvorming is anders. Verzet is mede door sociale media bovendien meer zichtbaar, denkt McDonald’s-directielid Van Kempen. ‘Ik mis wel vaak de nuance.’
Tegenover de vestiging in Deventer zitten een snackbar en een ijssalon, zegt hij. ‘Wij worden aanzienlijk kritischer aangesproken. Terwijl ze om de hoek tot 01.00 uur open zijn.’ Van den Akker: ‘Vaak wordt gedacht: daar heb je McDonald’s, die grote multinational.’
Van Kempen zit het dwars dat tegenstanders te vaak de feiten niet op orde hebben. Er zal aanzienlijk meer verkeer afslaan dan nu bij de Chinees in Rheden en het schnitzelparadijs in Warken, erkent hij. Maar tweeduizend verkeersbewegingen per weekend, waar critici in Rheden mee schermen? Dan is wel heel creatief gerekend met landelijke bezoekerscijfers, zegt hij. McDonald’s rekent op maximaal drieduizend per week.
McDonald’s, zegt Van den Akker, moet het hebben van ‘impulsbezoek’. Gasten rijden volgens haar zelden om voor een Happy Meal, ze komen er onderweg langs. ‘Daarom voegen we weinig extra verkeer toe.’
Alsof hij een geheim wapen inzet, toont Van Kempen de schetsen van de vestiging die aan de voet van de Posbank moet verrijzen: het zal de eerste McDonald’s van Nederland worden met een rietgedekte kap. Een heg moet de Veluwezoom afschermen van koplampverlichting. ‘Wij begrijpen ook wel dat we iets moeten bouwen dat past bij de omgeving. Hier komt niet zo’n hoge mast met een gele M.’
En elk restaurant heeft een medewerker voor het inzamelen van zwerfafval, pareert Van den Akker een ander kritiekpunt. ‘Veel franchisenemers geven omwonenden hun privénummer.’ Volgens eigen cijfers komt 95 procent van het verpakkingsmateriaal terug. Dat moet 100 procent worden. Een antwoord op de vraag hoeveel kiloton afval verdwijnt, blijft uit. ‘Wij zijn ook afhankelijk van gasten’, zegt Van den Akker. ‘Zelfs als er een prullenbak staat, gooien ze soms iets uit het raam.’
Kritiek mag dan uiteenlopend zijn en veel weerklank krijgen, ‘we hebben ook heel veel fans’, benadrukt ze. Elke Nederlander bezoekt gemiddeld elk kwartaal een McDonald’s-restaurant. Er zit nog rek in: het doel is elk jaar drie tot vijf nieuwe vestigingen te openen.
De voorkeur gaat uit naar locaties waar al een horecabestemming op zit, zoals het schnitzelrestaurant en de Chinees. Dat scheelt veel tijd in het vergunningstraject. Bovendien kan de lokale politiek dan amper nog dwarsliggen.
McDonald’s ‘gaat altijd de dialoog aan’, zegt Van den Akker. Tot haar spijt staan omwonenden in Rheden vooralsnog niet open voor een informatieavond, om zorgen aan te horen en misverstanden recht te zetten. Dat gezegd hebbende: Van Kempen kent slechts één voorbeeld van een beoogde vestiging die er na verzet niet kwam. Afzien van een McDrive in Rheden dan, om de lokale politiek en omwonenden tegemoet te komen? Een lange stilte volgt.
Gemeenteraden zouden meer te zeggen willen hebben over de vestiging van fastfoodrestaurants. Maar de invloed van het lokaal bestuur is uiterst beperkt, zegt wethouder Erik de Groot (PvdA) in het gemeentehuis van Harlingen. In de Friese plaats wil investeringsmaatschappij EG Group een Burger King openen langs de N-weg richting de haven, waar de veerboten naar Vlieland en Terschelling vertrekken.
De Groot gaat over zowel ruimtelijke ordening als gezondheid. ‘Die combinatie is in dit dossier erg ongemakkelijk.’ In het bestemmingsplan voor de beoogde locatie is ruimte voor ‘horeca’. ‘Op ruimtelijke gronden – geur, geluid, verkeer – kunnen we waarschijnlijk geen ‘nee’ zeggen tegen Burger King.’
Aan het recht op vrije vestiging valt amper te tornen. Maar zet De Groot zijn gezondheidspet op, ‘dan wringt het heel erg’. Harlingen heeft relatief veel inwoners die te zwaar zijn. Al sinds 2014 voert de gemeente actief beleid in het kader van Jongeren op Gezond Gewicht. Daarom bond de gemeente via een algemeen plaatselijke verordening eerder de strijd aan met rijdende snackwagens die in pauzes bij scholen gingen staan.
Pieter Hotse Smit is regioverslaggever van de Volkskrant in Oost-Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Overijssel en Gelderland.
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in Groningen, Friesland en Drenthe.
Vorig jaar nam de gemeenteraad unaniem het nieuwe gezondheidsbeleid aan. ‘Beweegtuinen, gezonde voetbalkantines, water drinken op school: we zijn er al jaren mee bezig’, zegt De Groot. Dat is ook de taak van de gemeente volgens de Wet publieke gezondheid.
Niet dat De Groot principieel tegen fastfood is. Maar wel op deze locatie: op steenworp afstand van de Maritieme Academie. Een internaat met een gezonde kantine. ‘Dan wordt het heel verleidelijk om even over te steken voor een burgertje.’ Ook de GGD, lokale huisartsen en scholen in Harlingen zijn tegen. ‘Het kan niet zo zijn dat de baten voor de markt zijn, en de kosten voor de samenleving’, vindt De Groot.
Een wethouder die het dieet voorschrijft? Paternalisme was ook het verwijt toen de autogordel verplicht werd gesteld, pareert hij. ‘Het is niet nieuw dat de overheid zich bemoeit met het leven van mensen. Al win je daar nooit de populariteitsprijs mee.’
Fastfoodketens weten ondertussen dondersgoed waar hun klandizie woont. Uit onderzoek van demografisch instituut Nidi blijkt dat inwoners in sociaal-economisch zwakkere buurten circa zeven keer zoveel fastfoodrestaurants binnen 1 kilometer van hun huis hebben – en kampen met meer overgewicht. Desgevraagd wijst de wethouder de Harlingse wijken aan waar relatief veel mensen wonen met een lager inkomen en lager opleidingsniveau: de beoogde Burger King-locatie ligt er middenin. Investeringsmaatschappij en Burger King-exploitant EG Group antwoordt niet op vragen over het vestigingsbeleid.
In 2021 concludeerden onderzoekers al dat gemeenten nauwelijks instrumenten hebben om te zorgen voor een ‘gezonde voedselomgeving’. Met de nieuwe omgevingswet wordt meer mogelijk, al blijft het juridisch complex. De Groot: ‘En voordat het effect heeft, zijn we jaren verder.’
McDonald’s weerspreekt met klem het vestigingsbeleid af te stemmen op sociaal-economisch zwakkeren. ‘Bij ons komen klanten uit alle sociale klassen, vooral veel gezinnen’, zegt Dolly van den Akker. ‘Een menu kost gemiddeld 10 tot 12 euro. Dat kunnen minima niet betalen.’
De pijlen worden wel erg op hun branche gericht, vindt ze. ‘Slechts 4 procent van wat in de maag terechtkomt, wordt in fastfoodrestaurants gekocht.’ Een saucijzenbroodje is niet wezenlijk anders dan een burger, vindt ze.
Op het vlak van gezondheid zegt de firma juist ‘verantwoordelijkheid te nemen’. Op de kaart staan steeds meer vegetarische alternatieven (al worden die nog lang niet zo vaak verkocht als de Big Mac). Het suiker-, zout- en vetgehalte in producten wordt teruggebracht (‘met smaakbehoud’). En via ‘nudging’ probeert McDonald’s klanten tot gezondere keuzen te verleiden. In het Happy Meal is Spa Blauw tegenwoordig de standaardoptie, en er is groente en fruit aan toegevoegd.
‘Maar we zullen het nooit voor iedereen goed doen’, zegt Van den Akker. Ondanks alle duurzame ambities heeft McDonald’s als een van de grootste vleesverkopers ter wereld een enorme impact op het klimaat, erkent ze. ‘We blijven altijd een burgerrestaurant.’
Dan nog een keer de vraag: geen McDrive in de buitengebieden van Rheden en Warken, als ultieme tegemoetkoming aan de omgeving? Directielid Van Kempen: ‘Ik denk niet dat we daarvan af zien.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant